Przewodnik kajakowy po Pilicy

Pilica jest lewym dopływem Wisły o dł. 325,4 km i pow. dorzecza 9273 km2, płynącym z Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej przez Wyżynę Przedborską, Wzniesienia Południowomazowieckie i Nizinę Środkowomazowiecką. Wypływa na wysokości 348 m n.p.m. powyżej miasta Pilica w postaci krasowego wywierzyska o znacznej wydajności. W trakcie biegu rzeka często zmienia kierunek, głębokość i szerokość tak koryta, jak i doliny. W źródłowym odcinku Pilica płynie na wschód w bezleśnej dolinie, dość wyraźnie wciętej w podłoże jurajskie i kredowe, poniżej Żarnowca zmieniając kierunek na północny, a przed Szczekocinami na zachodni. W plejstocenie górna Pilica odpływała stąd na wschód do Białej Nidy, obecnie okrąża wschodnie krańce Progu Lelowskiego. Poniżej Szczekocin znów przyjmuje kierunek północny, a jej dolina osiąga pod Koniecpolem 2 km szerokości; na jej dnie powstało kilka kompleksów stawów rybnych. W rejonie Przedborza rzeka opływa zachodnie krańce Pasma Przedborsko-Małogoskiego, a głębokość doliny sięga 50 m. Pod Smardzewicami wody środkowej Pilicy spiętrza zapora ziemna, tworząc Sulejowski Zbiornik Wodny. Dolinie Pilicy towarzyszą lasy, których największe kompleksy występują w okolicach Przedborza (Przedborski Park Krajobrazowy), w widłach Pilicy i Luciąży oraz w okolicach Tomaszowa Mazowieckiego (Puszcza Pilicka, inaczej Lasy Spalskie – od XIX w. rządowe lasy łowieckie).

Od Tomaszowa Mazowieckiego do Białobrzegów Pilica płynie w swojej własnej pradolinie, skąd w okresie maksymalnego zasięgu zlodowacenia warciańskiego odprowadzała wody lodowcowo-rzeczne na wschód, prawdopodobnie aż do Prypeci. Wytworzyła się w ten sposób dolina dużej rzeki, która jako mezoregion fizyczno-geograficzny nosi nazwę Doliny Białobrzeskiej. Jej szerokość wraz z tarasami nadzalewowymi dochodzi miejscami do 4 km. Lewy, wysoki I miejscami stromy brzeg doliny (zwłaszcza pomiędzy Domaniewicami a Tomczycami) jest krawędzią Wysoczyzny Rawskiej, która była strefą moren czołowych wspomnianego zlodowacenia warciańskiego. Porośnięta lasem stroma skarpa wysoczyzny wznosi się tutaj do 30 m ponad poziom wody. Znacznie niższy brzeg prawy to Równina Radomska. Poniżej Białobrzegów Pilica rozdziela Równinę Warszawską od Równiny Kozienickiej, meandrując między pasami wydm, zwanych tu Białymi Górami. Dolny odcinek rzeki odznacza się asymetrią doliny, której dno jest podmokłe i posiada liczne starorzecza, a szerokość koryta dochodzi do 100 m. Pilica uchodzi do Wisły na wysokości 93 m n.p.m. Ujściowy odcinek poniżej Warki został obwałowany, a w widłach obu rzek jest położona wieś Mniszew.

Pilica jeszcze na przełomie wieków XIX i XX była ważnym szlakiem transportowym, a wcześniej przez kilka stuleci odgrywała dużą rolę w życiu gospodarczym Mazowsza, gdyż spławiano nią surowce i budulec kamienny nawet do Warszawy z kopalń Wyżyn: Krakowskiej i Olkuskiej. Postępujące wyniszczanie lasów w jej dorzeczu doprowadziło do spadku poziomu wody i sytuacji, w której w czasie gorącego lata nawet kajakarze osiadają na mieliznach. Warto więc przy dobrej pogodzie pobyć tutaj nawet kilka dni.

Poniżej zapory w Smardzewicach rzeka kilkakrotnie zbliża się do wysokiej skarpy lewego brzegu, skąd roztacza się zaskakująco rozległy widok na równiny po drugiej stronie koryta. W wielu miejscach do brzegów przylegają łąki i pastwiska, które tworzą dobre warunki biwakowe nawet dla dużych grup turystów (łatwe lądowanie na niskim brzegu oraz równe, trawiaste podłoże pod namioty). Chociaż tereny te nigdzie na razie nie są zagospodarowane, przy większych grupach zawsze trzeba wcześniej uzgadniać możliwości takiego biwakowania. Na całej trasie znajdziemy także szereg obiektów godnych odwiedzin (opactwo cystersów i romański kościół z XII w., wywierzyska krasowe „Niebieskie Źródła”, Skansen Rzeki Pilicy, Muzeum K. Pułaskiego i inne). Wszystkie zostały opisane w szczegółowej części przewodnika.

Pilica tworzy oś hydrograficzną dwóch parków krajobrazowych: Sulejowskiego i Spalskiego, i przepływa przez trzeci – Przedborski. Od 1995 r. tworzą wspólnie jeden Zespół Nadpilicznych Parków Krajobrazowych (ZNPK). Zostały utworzone w celu zachowania i ochrony cennych przyrodniczo obszarów, będących pozostałością Puszczy Pilickiej oraz fragmentów Wyżyny Przedborskiej wraz z doliną rzeki Czarnej Włoszczowskiej. Puszcza Piiicka jest największym kompleksem leśnym w Polsce środkowej. Łączna powierzchnia wchodzących w jej skład lasów wynosi 55 tys. ha. Ten swoisty, naturalny krajobraz doliny Pilicy, wysoczyzn środkowopolskich wraz z niezbyt jeszcze zniszczoną szatą roślinną, licznymi zabytkami kultury materialnej, żywym folklorem i bogatą historią powinien być zachowany, właściwie zagospodarowany i chroniony, aby mógł służyć społeczeństwu jako wartościowy obszar rekreacyjny, a nauce jako obszar badań. ZNPK jest największym, naturalnym terenem przyrodniczym i wypoczynkowym dla aglomeracji łódzkiej, Piotrkowa Trybunalskiego, Tomaszowa Mazowieckiego, Radomska i Bełchatowa. O znaczeniu tego obszaru świadczy fakt, że został zaliczony do Krajowej Sieci Ekologicznej ECONET (europejska sieć ECONET jest próbą stworzenia hierarchicznego rejestru obszarów o najwyższych walorach przyrodniczych w skali kontynentu).

Dolina Pilicy posiada bogatą i stale rozwijającą się infrastrukturę turystyczną, związaną tak z turystyką wodną, jak i pieszą czy rowerową. Kilkanaście wypożyczalni kajaków (min. STER w Warce) oferuje swoje usługi związane z transportem sprzętu na całym szlaku oraz zorganizowaniem noclegów w namiotach, domkach kempingowych czy ogrzewanych pawilonach całorocznych. Rozciągający się na długości 16 km akwen Jeziora Sulejowskiego umożliwia także wyżycie się innym „wodomaniakom”, żeglarzom i surfingowcom, oferując przy tym doskonałe warunki do nauki dla początkujących adeptów tych sportów wodnych. Wszystkie miejsca wypożyczania sprzętu wodnego, ośrodki kempingowe i wypoczynkowe, porty jachtowe i stanice kajakowe zostały przedstawione w szczegółowej części przewodnika.

Pilica posiada kilka spenetrowanych przez kajakarzy dopływów, na których w ostatnich latach były nawet urządzane zorganizowane spływy kajakowe. W pierwszej kolejności należy do nich zaliczyć: Ludążę, Czarną Maleniecką oraz Drzewiczkę. Pojedyncze osoby pokonały cztery inne dopływy: Krztynię, Białą Le-lowską, Czarną Włoszczowską oraz Wolbórkę. Na dopływach nigdzie poza Drzewicą i Sielpią infrastruktura turystyczna nie występuje, więc należy liczyć tylko na własną przemyślność.

Dzięki wydajności źródeł Pilica wiosną jest dostępna dla kajaków już od miejscowości Pilica, a zasadniczo przez cały rok od Żarnowca. Biegnąca stąd trasa spływu ma długość 307 km. Górna część szlaku jest trudna do płynięcia, wiąże się z tym duża liczba przenoszeń kajaka ze względu na wąskie koryto oraz liczne przeszkody w nurcie. Możemy polecić ją zaawansowanym kajakarzom, którzy, płynąc jedynkami bez bagażu biwakowego, będą mieli przyjemność pokonania rzadko uczęszczanego odcinka rzeki. Indywidualnie Pilicę spływa się zasadniczo od Koniecpola (263 km). W Maluszynie (238 km) kończą się uciążliwe przeszkody rzeczne i stąd wyruszają na wypożyczonych kajakach zorganizowane grupy spływowe.

Przyrodniczo i krajoznawczo szlak Pilicy jest bardzo atrakcyjny. Meandrujące po dnie swojej pradoliny koryto rzeczne wytworzyło różnej wielkości łagodne zakola, zakręcające niekiedy nawet o 180 stopni. W ten sposób powstało szereg starorzeczy (odciętych współczesną regulacją koryta) oraz wiele stałych wysp różnej wielkości, pokrytych bogatą roślinnością. Przy wyższej wodzie dają turyście urozmaicone możliwości wyboru drogi płynięcia, przy niskiej bywają utrapieniem ze względu na uciążliwe płycizny. Piaszczysto wszędzie podłoże oraz pojawiające się co kilka kilometrów rozległe plaże w słoneczne dni zapraszają do kąpieli, przy brzegach znajdziemy dużo terenów leśnych z malowniczymi biwakami. Wody Pilicy, niegdyś na znacznym odcinku zanieczyszczone, obecnie posiadają III, a nawet II klasę czystości. Należy jednak pamiętać, że woda z rzeki nigdzie nie nadaje się do picia nawet po przegotowaniu (jak zresztą w całej Polsce) ze względu na zanieczyszczenia biochemiczne oraz wysoki poziom naturalnej zawiesiny po deszczach.

Na pokonanie całej trasy od Maluszyna do Góry Kalwarii, liczącej 257 km, należy przeznaczyć 10-14 dni. O ile samą rzeką płynie się stosunkowo szybko i dystans 20 km dziennie dla początkujących, a 25-30 km dla wprawnych kajakarzy nie powinien nikogo przerażać, to pokonanie zbiornika wodnego i zorganizowanie przewozu kajaków przez zaporę w Smardzewicach zajmuje co najmniej dwa dni. Nie należy jednak traktować tej przeprawy jako uciążliwość, gdyż Jezioro Sulejowskie to jeden z bardziej atrakcyjnych i przyjaznych dla turystów sztucznych zbiorników wodnych w Polsce. Jego brzegi oferują nieskończoną liczbę możliwości spędzenia letniego i weekendowego wypoczynku od prostych, kameralnych biwaków do miejsc hotelowych o standardzie trzech gwiazdek.

Województwo Mazowieckie

Mazowsze – region nad środkową Wisłą i Bugiem, melanż nizinnych krajobrazów, pełnych wspaniałych skarbów przyrody i ciekawych zabytków architektury oraz leżącej w sercu krainy stolicy Polski – Warszawy. Centralne położenie i stołeczna funkcja Warszawy stanowią o wyjątkowym znaczeniu Mazowsza w skali całego kraju. Ten najlepiej rozwinięty region Polski łączy z innymi regionami naszego kraju oraz państwami ościennymi rozbudowana sieć drogowa i kolejowa. W Warszawie mieści się także nasz najważniejszy port lotniczy im. Fryderyka Chopina, który obsługuje ponad 80 proc. przylatujących do Polski pasażerów. Mazowsze to region bogaty w tradycje, zajmujący silne i trwałe miejsce w kulturze ogólnopolskiej. Ciechanów, Ostrołęka, Płock, Radom i Siedlce uzupełniają historyczną sieć głównych miast Mazowsza.

Na terenie województwa mazowieckiego każdy amator wodnych przygód znajdzie coś dla siebie – od wciąż dziewiczej Wisły, gdzie łatwiej spotkać bobra niż człowieka, po tętniące żeglarskim życiem przystanie Zalewu Zegrzyńskiego. Kręgosłupem Mazowsza jest dolina Wisły. Ku największej z polskich rzek toczą swe wody liczne dopływy od południa: Radomka, Pilica, Jeziorka i Bzura, od północy – Narew, Bug i Świder. Narew zbiera wody rzek przecinających atrakcyjne przyrodniczo rejony Puszczy Zielonej, w tym popularnej wśród kajakarzy Omulwi. Do Bugu wpada od południa Liwiec, nad którego leniwym nurtem leżą najpopularniejsze mazowieckie letniska. W granicach Mazowsza leży też fragment Pojezierza Gostynińsko-Włocławskiego, którego krajobraz żywo przypomina tereny typowe dla północnej Polski.

Doliny mazowieckich rzek są bardzo atrakcyjne pod względem przyrodniczym. Zachowały one duży stopień naturalności i są prawdziwie dzikim oazami w krajobrazie Mazowsza. Nieuregulowane, meandrujące koryta potrafią zmieniać swój bieg po każdym przyborze wód. Typowa roślinność nadbrzeżna wielogatunkowe – lasy łęgowe – ze względu na swoje bogactwo przyrównywana bywa do dżungli. Dla krajobrazu Mazowsza charakterystyczne są także wysokie skarpy dolin rzecznych, z krawędzi których roztaczają się rozległe i malownicze widoki. Do najpiękniejszych należą panoramy doliny Wisły w pobliżu Góry Kalwarii i koło Zakroczymia.

Zapraszamy – poznaj i pokochaj Mazowsze – jest tego warte!

Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego

03-472 Warszawa, ul. Brechta 3, tel.: +48/22 597 91 00, fax.: +48/22 597 92 90

Województwo Łódzkie

Położone w centrum Polski województwo łódzkie jest atrakcyjne pod względem przyrodniczym, kulturowym oraz rekreacyjnym. Atuty regionu to zróżnicowanie krajobrazu, bogata historia, zabytkowe miasta oraz różnorodne możliwości aktywnego wypoczynku.

Najpiękniejsze walory przyrodnicze regionu udostępnione są dla turystów na terenie 7 parków krajobrazowych: Bolimowskiego, Wzniesień Łódzkich, Spalskiego, Sulejowskiego, Przedborskiego, Międzyrzecza Warty i Widawki oraz Załęczańskiego. Urozmaiceniem tych obszarów są doliny rzek Warty i Pilicy oraz ich dopływów. Rzeki te wraz z utworzonymi na nich sztucznymi zbiornikami wodnymi (Jeziorsko i Zalew Sulejowski) przyciągają miłośników żeglarstwa, kajakarstwa i windsurfingu. Ze względu na odpowiednią infrastrukturę turystyczną obszary te stanowią główną bazę wypoczynku i rekreacji w regionie.

Dzięki wytyczonym szlakom pieszym, rowerowym, konnym i wodnym turysta ma możliwość dotarcia do najpiękniejszych zabytków, najcenniejszych rezerwa¬tów i miejsc historycznych. Miłośnicy turystyki kulturowej znajdą tu zabytki sięgające XI wieku. Najcen-niejsze obiekty architektury świeckiej to gotyckie i renesansowe budowle. Należą do nich m.in. zamki w: Łęczycy, Uniejowie, Oporcwie, ruiny zamku książąt mazo-wieckich w Rawie Mazowieckiej, fragmenty obwarowań miejskich w Wieluniu. Najstarszymi zabytkami są obiekty sakralne i klasztory począwszy od epoki romańskiej, gotyckiej po barok, czego przykładem są: kolegiata w Tumie, kościół pw. św. Idziego w Inowłodzu czy zespół klasztorny opactwa Cystersów w Sulejowie.

Charakterystyczne dla naszego regionu są również unikalne zespoły rezydencjonalne – pałace i zespoły dworsko-parkowe w: Nieborowie, Arkadii, Skierniewicach, Walewicach, Poddębicach, Ożarowie. Wizytówką regionu jest Łódź wraz z pofabrykancką architekturą i zabytkami techniki. Stolica województwa staje się coraz bardziej popularnym centrum kultury, rozrywki oraz zakupów. Atrakcje województwa łódzkiego i ich różnorodność stanowią ofertę dla osób o szerokich zainteresowaniach kulturowych i przyrodniczych, a przede wszystkim dla miłośników aktywnego spędzania czasu wolnego na rowerze, w siodle, w ka-jaku i na nartach.

Urząd Marszałkowski w Łodzi Departament Kultury Fizycznej, Sportu i Turystyki

90-051 Łódz, al. Piłsudskiego 8, tel.: +48/42 663 32 30, fax.: +48/42 663 32 35