Przewodnik kajakowy po Pilicy

Pilica jest lewym dopływem Wisły o dł. 325,4 km i pow. dorzecza 9273 km2, płynącym z Wyżyny Krakowsko-​​Częstochowskiej przez Wyżynę Przed­borską, Wznie­sienia Południo­wo­ma­zo­wieckie i Nizinę Środko­wo­ma­zo­wiecką. Wypływa na wysokości 348 m n.p.m. powyżej miasta Pilica w postaci krasowego wywie­rzyska o znacznej wydajności. W trakcie biegu rzeka często zmienia kierunek, głębokość i szerokość tak koryta, jak i doliny. W źródłowym odcinku Pilica płynie na wschód w bezleśnej dolinie, dość wyraźnie wciętej w podłoże jurajskie i kredowe, poniżej Żarnowca zmieniając kierunek na północny, a przed Szcze­ko­cinami na zachodni. W plejstocenie górna Pilica odpływała stąd na wschód do Białej Nidy, obecnie okrąża wschodnie krańce Progu Lelow­skiego. Poniżej Szczekocin znów przyjmuje kierunek północny, a jej dolina osiąga pod Koniecpolem 2 km szerokości; na jej dnie powstało kilka kompleksów stawów rybnych. W rejonie Przedborza rzeka opływa zachodnie krańce Pasma Przedborsko-​​Małogoskiego, a głębokość doliny sięga 50 m. Pod Smardze­wicami wody środkowej Pilicy spiętrza zapora ziemna, tworząc Sulejowski Zbiornik Wodny. Dolinie Pilicy towarzyszą lasy, których największe kompleksy występują w okolicach Przedborza (Przed­borski Park Krajo­brazowy), w widłach Pilicy i Luciąży oraz w okolicach Tomaszowa Mazowieckiego (Puszcza Pilicka, inaczej Lasy Spalskie — od XIX w. rządowe lasy łowieckie).

Od Tomaszowa Mazowieckiego do Biało­brzegów Pilica płynie w swojej własnej pradolinie, skąd w okresie maksy­malnego zasięgu zlodo­wacenia warciań­skiego odpro­wadzała wody lodowcowo-​​rzeczne na wschód, prawdo­po­dobnie aż do Prypeci. Wytworzyła się w ten sposób dolina dużej rzeki, która jako mezoregion fizyczno-​​geograficzny nosi nazwę Doliny Biało­brzeskiej. Jej szerokość wraz z tarasami nadza­le­wowymi dochodzi miejscami do 4 km. Lewy, wysoki I miejscami stromy brzeg doliny (zwłaszcza pomiędzy Domanie­wicami a Tomczycami) jest krawędzią Wysoczyzny Rawskiej, która była strefą moren czołowych wspomnianego zlodo­wacenia warciań­skiego. Porośnięta lasem stroma skarpa wysoczyzny wznosi się tutaj do 30 m ponad poziom wody. Znacznie niższy brzeg prawy to Równina Radomska. Poniżej Biało­brzegów Pilica rozdziela Równinę Warszawską od Równiny Kozie­nickiej, meandrując między pasami wydm, zwanych tu Białymi Górami. Dolny odcinek rzeki odznacza się asymetrią doliny, której dno jest podmokłe i posiada liczne staro­rzecza, a szerokość koryta dochodzi do 100 m. Pilica uchodzi do Wisły na wysokości 93 m n.p.m. Ujściowy odcinek poniżej Warki został obwałowany, a w widłach obu rzek jest położona wieś Mniszew.

Pilica jeszcze na przełomie wieków XIXXX była ważnym szlakiem trans­portowym, a wcześniej przez kilka stuleci odgrywała dużą rolę w życiu gospo­darczym Mazowsza, gdyż spławiano nią surowce i budulec kamienny nawet do Warszawy z kopalń Wyżyn: Krakowskiej i Olkuskiej. Postę­pujące wynisz­czanie lasów w jej dorzeczu dopro­wadziło do spadku poziomu wody i sytuacji, w której w czasie gorącego lata nawet kajakarze osiadają na mieliznach. Warto więc przy dobrej pogodzie pobyć tutaj nawet kilka dni.

Poniżej zapory w Smardze­wicach rzeka kilka­krotnie zbliża się do wysokiej skarpy lewego brzegu, skąd roztacza się zaska­kująco rozległy widok na równiny po drugiej stronie koryta. W wielu miejscach do brzegów przylegają łąki i pastwiska, które tworzą dobre warunki biwakowe nawet dla dużych grup turystów (łatwe lądowanie na niskim brzegu oraz równe, trawiaste podłoże pod namioty). Chociaż tereny te nigdzie na razie nie są zagospo­da­rowane, przy większych grupach zawsze trzeba wcześniej uzgadniać możliwości takiego biwakowania. Na całej trasie znajdziemy także szereg obiektów godnych odwiedzin (opactwo cystersów i romański kościół z XII w., wywie­rzyska krasowe „Niebieskie Źródła”, Skansen Rzeki Pilicy, Muzeum K. Pułaskiego i inne). Wszystkie zostały opisane w szcze­gółowej części przewodnika.

Pilica tworzy oś hydro­gra­ficzną dwóch parków krajo­bra­zowych: Sulejow­skiego i Spalskiego, i przepływa przez trzeci — Przed­borski. Od 1995 r. tworzą wspólnie jeden Zespół Nadpi­licznych Parków Krajo­bra­zowych (ZNPK). Zostały utworzone w celu zachowania i ochrony cennych przyrodniczo obszarów, będących pozosta­łością Puszczy Pilickiej oraz fragmentów Wyżyny Przed­borskiej wraz z doliną rzeki Czarnej Włosz­czowskiej. Puszcza Piiicka jest największym kompleksem leśnym w Polsce środkowej. Łączna powierzchnia wchodzących w jej skład lasów wynosi 55 tys. ha. Ten swoisty, naturalny krajobraz doliny Pilicy, wysoczyzn środko­wo­polskich wraz z niezbyt jeszcze zniszczoną szatą roślinną, licznymi zabytkami kultury materialnej, żywym folklorem i bogatą historią powinien być zachowany, właściwie zagospo­da­rowany i chroniony, aby mógł służyć społe­czeństwu jako warto­ściowy obszar rekre­acyjny, a nauce jako obszar badań. ZNPK jest największym, naturalnym terenem przyrod­niczym i wypoczynkowym dla aglomeracji łódzkiej, Piotrkowa Trybu­nal­skiego, Tomaszowa Mazowieckiego, Radomska i Bełchatowa. O znaczeniu tego obszaru świadczy fakt, że został zaliczony do Krajowej Sieci Ekolo­gicznej ECONET (europejska sieć ECONET jest próbą stworzenia hierar­chicznego rejestru obszarów o najwyższych walorach przyrod­niczych w skali kontynentu).

Dolina Pilicy posiada bogatą i stale rozwi­jającą się infra­strukturę turystyczną, związaną tak z turystyką wodną, jak i pieszą czy rowerową. Kilka­naście wypoży­czalni kajaków (min. STER w Warce) oferuje swoje usługi związane z trans­portem sprzętu na całym szlaku oraz zorga­ni­zo­waniem noclegów w namiotach, domkach kempin­gowych czy ogrze­wanych pawilonach całorocznych. Rozcią­gający się na długości 16 km akwen Jeziora Sulejow­skiego umożliwia także wyżycie się innym „wodoma­niakom”, żeglarzom i surfin­gowcom, oferując przy tym doskonałe warunki do nauki dla począt­ku­jących adeptów tych sportów wodnych. Wszystkie miejsca wypoży­czania sprzętu wodnego, ośrodki kempingowe i wypoczynkowe, porty jachtowe i stanice kajakowe zostały przed­stawione w szcze­gółowej części przewodnika.

Pilica posiada kilka spene­tro­wanych przez kajakarzy dopływów, na których w ostatnich latach były nawet urządzane zorga­ni­zowane spływy kajakowe. W pierwszej kolejności należy do nich zaliczyć: Ludążę, Czarną Maleniecką oraz Drzewiczkę. Pojedyncze osoby pokonały cztery inne dopływy: Krztynię, Białą Le-​​lowską, Czarną Włosz­czowską oraz Wolbórkę. Na dopływach nigdzie poza Drzewicą i Sielpią infra­struktura turystyczna nie występuje, więc należy liczyć tylko na własną przemyślność.

Dzięki wydajności źródeł Pilica wiosną jest dostępna dla kajaków już od miejscowości Pilica, a zasadniczo przez cały rok od Żarnowca. Biegnąca stąd trasa spływu ma długość 307 km. Górna część szlaku jest trudna do płynięcia, wiąże się z tym duża liczba przenoszeń kajaka ze względu na wąskie koryto oraz liczne przeszkody w nurcie. Możemy polecić ją zaawan­sowanym kajakarzom, którzy, płynąc jedynkami bez bagażu biwakowego, będą mieli przyjemność pokonania rzadko uczęsz­czanego odcinka rzeki. Indywi­dualnie Pilicę spływa się zasadniczo od Koniecpola (263 km). W Maluszynie (238 km) kończą się uciążliwe przeszkody rzeczne i stąd wyruszają na wypoży­czonych kajakach zorga­ni­zowane grupy spływowe.

Przyrodniczo i krajo­znawczo szlak Pilicy jest bardzo atrakcyjny. Meandrujące po dnie swojej pradoliny koryto rzeczne wytworzyło różnej wielkości łagodne zakola, zakrę­cające niekiedy nawet o 180 stopni. W ten sposób powstało szereg staro­rzeczy (odciętych współ­czesną regulacją koryta) oraz wiele stałych wysp różnej wielkości, pokrytych bogatą roślin­nością. Przy wyższej wodzie dają turyście urozmaicone możliwości wyboru drogi płynięcia, przy niskiej bywają utrapieniem ze względu na uciążliwe płycizny. Piasz­czysto wszędzie podłoże oraz pojawiające się co kilka kilometrów rozległe plaże w słoneczne dni zapraszają do kąpieli, przy brzegach znajdziemy dużo terenów leśnych z malow­niczymi biwakami. Wody Pilicy, niegdyś na znacznym odcinku zanie­czyszczone, obecnie posiadają III, a nawet II klasę czystości. Należy jednak pamiętać, że woda z rzeki nigdzie nie nadaje się do picia nawet po przego­towaniu (jak zresztą w całej Polsce) ze względu na zanie­czysz­czenia bioche­miczne oraz wysoki poziom naturalnej zawiesiny po deszczach.

Na pokonanie całej trasy od Maluszyna do Góry Kalwarii, liczącej 257 km, należy przeznaczyć 10 – 14 dni. O ile samą rzeką płynie się stosunkowo szybko i dystans 20 km dziennie dla począt­ku­jących, a 25 – 30 km dla wprawnych kajakarzy nie powinien nikogo przerażać, to pokonanie zbiornika wodnego i zorga­ni­zowanie przewozu kajaków przez zaporę w Smardze­wicach zajmuje co najmniej dwa dni. Nie należy jednak traktować tej przeprawy jako uciąż­liwość, gdyż Jezioro Sulejowskie to jeden z bardziej atrak­cyjnych i przyjaznych dla turystów sztucznych zbiorników wodnych w Polsce. Jego brzegi oferują nieskończoną liczbę możliwości spędzenia letniego i weeken­dowego wypoczynku od prostych, kameralnych biwaków do miejsc hotelowych o standardzie trzech gwiazdek.

Województwo Mazowieckie

Mazowsze — region nad środkową Wisłą i Bugiem, melanż nizinnych krajo­brazów, pełnych wspaniałych skarbów przyrody i ciekawych zabytków archi­tektury oraz leżącej w sercu krainy stolicy Polski — Warszawy. Centralne położenie i stołeczna funkcja Warszawy stanowią o wyjątkowym znaczeniu Mazowsza w skali całego kraju. Ten najlepiej rozwinięty region Polski łączy z innymi regionami naszego kraju oraz państwami ościennymi rozbu­dowana sieć drogowa i kolejowa. W Warszawie mieści się także nasz najważ­niejszy port lotniczy im. Fryderyka Chopina, który obsługuje ponad 80 proc. przyla­tu­jących do Polski pasażerów. Mazowsze to region bogaty w tradycje, zajmujący silne i trwałe miejsce w kulturze ogólno­polskiej. Ciechanów, Ostrołęka, Płock, Radom i Siedlce uzupełniają histo­ryczną sieć głównych miast Mazowsza.

Na terenie województwa mazowieckiego każdy amator wodnych przygód znajdzie coś dla siebie — od wciąż dziewiczej Wisły, gdzie łatwiej spotkać bobra niż człowieka, po tętniące żeglarskim życiem przystanie Zalewu Zegrzyń­skiego. Kręgo­słupem Mazowsza jest dolina Wisły. Ku największej z polskich rzek toczą swe wody liczne dopływy od południa: Radomka, Pilica, Jeziorka i Bzura, od północy — Narew, Bug i Świder. Narew zbiera wody rzek przeci­na­jących atrakcyjne przyrodniczo rejony Puszczy Zielonej, w tym popularnej wśród kajakarzy Omulwi. Do Bugu wpada od południa Liwiec, nad którego leniwym nurtem leżą najpo­pu­lar­niejsze mazowieckie letniska. W granicach Mazowsza leży też fragment Pojezierza Gostynińsko-​​Włocławskiego, którego krajobraz żywo przypomina tereny typowe dla północnej Polski.

Doliny mazowieckich rzek są bardzo atrakcyjne pod względem przyrod­niczym. Zachowały one duży stopień naturalności i są prawdziwie dzikim oazami w krajo­brazie Mazowsza. Nieure­gu­lowane, meandrujące koryta potrafią zmieniać swój bieg po każdym przyborze wód. Typowa roślinność nadbrzeżna wielo­ga­tunkowe — lasy łęgowe — ze względu na swoje bogactwo przyrów­nywana bywa do dżungli. Dla krajobrazu Mazowsza charak­te­ry­styczne są także wysokie skarpy dolin rzecznych, z krawędzi których roztaczają się rozległe i malownicze widoki. Do najpięk­niejszych należą panoramy doliny Wisły w pobliżu Góry Kalwarii i koło Zakroczymia.

Zapraszamy — poznaj i pokochaj Mazowsze — jest tego warte!

Urząd Marszał­kowski Województwa Mazowieckiego

03 – 472 Warszawa, ul. Brechta 3, tel.: +48/​22 597 91 00, fax.: +48/​22 597 92 90

Województwo Łódzkie

Położone w centrum Polski województwo łódzkie jest atrakcyjne pod względem przyrod­niczym, kulturowym oraz rekre­acyjnym. Atuty regionu to zróżni­cowanie krajobrazu, bogata historia, zabytkowe miasta oraz różnorodne możliwości aktywnego wypoczynku.

Najpięk­niejsze walory przyrodnicze regionu udostępnione są dla turystów na terenie 7 parków krajo­bra­zowych: Bolimow­skiego, Wzniesień Łódzkich, Spalskiego, Sulejow­skiego, Przed­bor­skiego, Między­rzecza Warty i Widawki oraz Załęczań­skiego. Urozma­iceniem tych obszarów są doliny rzek Warty i Pilicy oraz ich dopływów. Rzeki te wraz z utworzonymi na nich sztucznymi zbior­nikami wodnymi (Jeziorsko i Zalew Sulejowski) przyciągają miłośników żeglarstwa, kajakarstwa i windsurfingu. Ze względu na odpowiednią infra­strukturę turystyczną obszary te stanowią główną bazę wypoczynku i rekreacji w regionie.

Dzięki wytyczonym szlakom pieszym, rowerowym, konnym i wodnym turysta ma możliwość dotarcia do najpięk­niejszych zabytków, najcen­niejszych rezerwa¬tów i miejsc histo­rycznych. Miłośnicy turystyki kulturowej znajdą tu zabytki sięgające XI wieku. Najcen-​​niejsze obiekty archi­tektury świeckiej to gotyckie i renesansowe budowle. Należą do nich m.in. zamki w: Łęczycy, Uniejowie, Oporcwie, ruiny zamku książąt mazo-​​wieckich w Rawie Mazowieckiej, fragmenty obwarowań miejskich w Wieluniu. Najstarszymi zabytkami są obiekty sakralne i klasztory począwszy od epoki romańskiej, gotyckiej po barok, czego przykładem są: kolegiata w Tumie, kościół pw. św. Idziego w Inowłodzu czy zespół klasztorny opactwa Cystersów w Sulejowie.

Charak­te­ry­styczne dla naszego regionu są również unikalne zespoły rezyden­cjonalne — pałace i zespoły dworsko-​​parkowe w: Nieborowie, Arkadii, Skier­nie­wicach, Walewicach, Poddę­bicach, Ożarowie. Wizytówką regionu jest Łódź wraz z pofabry­kancką archi­tekturą i zabytkami techniki. Stolica województwa staje się coraz bardziej popularnym centrum kultury, rozrywki oraz zakupów. Atrakcje województwa łódzkiego i ich różno­rodność stanowią ofertę dla osób o szerokich zainte­re­so­waniach kultu­rowych i przyrod­niczych, a przede wszystkim dla miłośników aktywnego spędzania czasu wolnego na rowerze, w siodle, w ka-​​jaku i na nartach.

Urząd Marszał­kowski w Łodzi Depar­tament Kultury Fizycznej, Sportu i Turystyki

90 – 051 Łódz, al. Piłsud­skiego 8, tel.: +48/​42 663 32 30, fax.: +48/​42 663 32 35