polski
English 
Français 
Deutsch 
Русский Powiat Tomaszowski — Przyroda
Powiat Tomaszowski — Przyroda
Spalski Park Krajobrazowy
Spalski Park Krajobrazowy utworzony w 1995 r., zajmuje powierzchnię 12 875 ha i stanowi obszar o dobrze zachowanych cechach krajobrazu naturalnego z bogatym i różnorodnym światem roślinnym i zwierzęcym. Otulina Parku zajmuje 23 192 ha. Park obejmuje i chroni dolinę rzeki Pilicy, wraz z cennymi przyrodniczo terenami przyległymi. W granicach parku przeważają tereny leśne (57,4%) i użytki rolne (35,6%). Całość terenu leży w województwie łódzkim na obszarach gmin: Inowłódz, Lubochnia, Poświętne, Rzeczyca i Tomaszów Maz. W granicach administracyjnych powiatu tomaszowskiego znajduje się 67,7 % powierzchni Parku tj. 8 713,5 ha.
Na tle równinnego, mało lesistego krajobrazu Polski Środkowej, dolina rzeki Pilicy wyróżnia się malowniczością i różnorodnością krajobrazu. Rozległe lasy w środkowym biegu Pilicy coraz częściej nazywane są Puszczą Pilicką, choć nie mają one w rzeczywistości charakteru historycznej puszczy. Dominują lasy sosnowe w różnym wieku, ale spotyka się również lasy liściaste i mieszane. Okolice Inowłodza i Spały cechuje specyficzny mikroklimat. Obecność rozległego kompleksu leśnego zmniejsza amplitudę dobowych i rocznych temperatur powietrza, zwiększa i wyrównuje jego wilgotność, osłabia prędkość wiatru i promieniowanie słoneczne. Dodatkowo obecność dużej ilości drzew iglastych nasyca powietrze substancjami aromatycznymi, wykazującymi działanie bakteriobójcze i stymulujące prace układu oddechowego. Klimat taki zalecany jest głównie osobom w wieku starszym z chorobami reumatycznymi, dzieciom i rekonwalescentom. Na terenie Parku występuje: 19 gatunków roślin objętych ochroną całkowitą (m.in. lilia złotogłów, orlik pospolity, widłaki, storczyki), 11 gatunków objętych ochroną częściową (np. paprotka zwyczajna, pierwiosnka wyniosła, kocanki piaskowe) oraz 42 gatunki, które w Polsce Środkowej występują nielicznie.
Spalski Park Krajobrazowy to również bogata fauna. Szczególną grupę stanowią ptaki. Na terenie Parku występuje ok. 205 gatunków ptaków, w tym 140 mających tu swoje lęgowiska. Z wyjątkiem wrony siwej, sroki i gawrona wszystkie inne patki podlegają ochronie, bądź też są ptakami łownymi.
Spalski Park Krajobrazowy to również bogata fauna. Szczególną grupę stanowią ptaki. Na terenie Parku występuje ok. 205 gatunków ptaków, w tym 140 mających tu swoje lęgowiska. Z wyjątkiem wrony siwej, sroki i gawrona wszystkie inne patki podlegają ochronie, bądź też są ptakami łownymi. W rzece Pilicy oraz w jej starorzeczach występuje 28 gatunków ryb, 9 gatunków płazów, w tym 6 chronionych. Występuje tu również 5 gatunków gadów, wszystkie podlegające ochronie. 7 z 31 gatunków ssaków występujących w Parku jest objętych całkowita ochroną. Ponadto licznie zaobserwować można zwierzynę grubą: jelenie, dziki, sarny, daniele. Na obszarze Parku i jego otuliny istnieje 6 rezerwatów: „Konewka”, „Żądłowice”, „Spała”, „Jeleń”, „Sługocice” i „Gać Spalska”.
Sulejowski Park Krajobrazowy
Sulejowski Park Krajobrazowy utworzony w 1994 r. obejmuje dolinę rzeki Pilicy wraz z najbardziej cennymi przyrodniczo terenami przyległymi. Park jest położony nad środkową Pilicą i charakteryzuje go krajobraz dolinny. Jego powierzchnia wynosi 17 444 ha, zaś otulina zajmuje 38 927 ha. Park jest „łącznikiem” pomiędzy Przedborskim, a Spalskim Parkiem Krajobrazowym, z którymi tworzy zespół Nadpilicznych Parków Krajobrazowych. Na terenie Parku i otuliny znajduje się 13 rezerwatów przyrody w tym 4 projektowane.
Chronione są jodły pospolite, świerki, buki, klony i jawory. Występują tutaj murawy na-wapienne — płaszczycie, torfy i laki o podłożu piaszczysto — torfowym. Do rzadkich okazów roślin zalicza się: widłaki, storczyki, zimo-ziół północny i długosz królewski. Ze zwierząt spotkać można bobra, wydrę i łosia wędrownego, a czasem wilka. Liczną grupę stanowią ptaki, z których najciekawsze okazy to: gągoł, bąk, rybitwa biało czelna, kropiatka, siweczka obrożna.
Rezerwat Jeleń
Rezerwat Jeleń utworzony w 1976 r., zajmuje powierzchnię 47,19 ha. Zachował się tutaj prawdziwie puszczański krajobraz boru sosnowego, świerkowo — jodłowego, olsy i grądy, a wśród nich podmokłe polany porosłe turzycami, które są znakomitym miejscem schronienia zwierzyny leśnej. Flora rezerwatu obejmuje 2 gatunki porostów, 40 gatunków mszaków, 177 gatunków roślin naczyniowych. Wśród nich rośliny chronione: widłak jałowcowaty, kruszczyk szerokolistny i wawrzynek wilczełyko. Rezerwat znajduje się w pobliżu wsi Sługocice, na zachód od drogi Tomaszów Mazowiecki — Opoczno.
Rezerwat Konewka
Rezerwat Konewka utworzony w 1987 r., jego powierzchnia wynosi 99,91 ha. Celem rezerwatu jest zachowanie fragmentu lasu o charakterze naturalnym, należącego do zespołu świetlistej dąbrowy. Składa się na nią drzewostan dębowy w wieku od 160 do 260 lat, pochodzący z pierwszego urządzania Lasów Spalskich w 1820 r. Flora rezerwatu obejmuje ponad 150 gatunków roślin, w tym wiele gatunków lokalnie rzadkich (pięciornik biały, zawilec gajowy, widłak jałowcowaty, perłówka zwisła, podkolan biały, miodownik melisowaty, orlik pospolity, naparstnica zwyczajna i wiele innych). Rezerwat leży w pobliżu wsi Królowa Wola, 5 km na północ od Spały.
Rezerwat Niebieskie Źródła
Rezerwat Sługocice
Rezerwat Sługocice utworzony w 1984 r., o powierzchni 8,57 ha. Chroni żywiec dziewięciolistny — gatunek bardzo rzadki na niżu, którego ojczyzną są górskie lasy bukowe. Roślinę tę można zauważyć tylko wczesną wiosną (w kwietniu), gdy kwitnie biało-seledynowymi kwiatami, później znikają nawet liście. Jest to jeden z najmniejszych rezerwatów w Polsce Środkowej. Położony jest na południe od wsi Ciebłowice, przy drodze z Tomaszowa Mazowieckiego do Opoczna.
Rezerwat Gać Spalska
Rezerwat Gać Spalska utworzony w 2006 r. obejmuje odcinek koryta rzeki Gać oraz obszar lasu o łącznej powierzchni 81,65 ha. Rezerwat położony jest na terenie gmin Inowłódz i Lubochnia. Celem ochrony w rezerwacie jest zachowanie ze względów naukowych, dydaktycznych i krajobrazowych naturalnie wykształconych zespołów roślinnych — głównie łęgu jesionowo — olszowego i olsu porzeczkowego, związanych ze śródleśną rzeką nizinną oraz stanowisk chronionych i rzadkich roślin i zwierząt.
Rezerwat Spała
Rezerwat Spała utworzony w 1958 r., a jego powierzchnia wynosi 57,52 ha. Powstał w celu zachowania ze względów naukowych i dydaktycznych położonego nad Pilicą fragmentu lasu mieszanego o charakterze naturalnym, z udziałem jodły. Rezerwat jest przykładem naturalnej fitocenozy leśnej, jaka dawniej panowała w Puszczy Pilickiej. Spała w latach 1880 – 1939 była rezydencją łowiecką carów Rosji, a następnie prezydentów Polski, toteż okoliczne lasy zostały oszczędzone przed wyrębem. Jest tu wielowarstwowy drzewostan złożony z dębu szypułkowego (do 250 lat), sosny, klonu zwyczajnego, jawora, grabu, jodły i świerka. Najstarsze dęby osiągają ok. 30 m wysokości, a obwody pni na wysokości 1,3 m od ziemi wynoszą ok. 5 m. Rezerwat położony jest po obu stronach rzeki Pilicy, około 1 km na wschód od Spały. Nad brzegiem Pilicy (100 m na wschód od obelisku św.Huberta) rośnie „sosna na szczudłach”- drzewo, które na skutek erozji brzegu przekształciło swoje korzenie w palowe podpory.
Rezerwat Twarda
Rezerwat Twarda utworzony w 1976 r., powierzchnia wynosi 23,48 ha. Chroni fragmenty wielogatunkowych lasów gradowych i borów mieszanych dębowo — jodłowych, z interesującą florą zawierającą także gatunki ciepłolubne. We florze runa na uwagę zasługuje: miodownik meliso-waty, dąbrówka kosmata, lilia złotogłów, widłaki: jałowcowaty igoździsty oraz pszeniec leśny. Rezerwat dokumentuje naturalne stanowisko jodły przy północnej granicy zasięgu geograficznego. Leży po prawej stronie drogi ze Smardzewic do Radoni, 2 km od miejscowości Twarda.
Rezerwat Kruszewiec
Rezerwat Kruszewiec położony w gminie Lubochnia, utworzony w 1979 r., zajmuje powierzchnię 81,54 ha, chroni wielogatunkowy las liściasty z jodłą na granicy jej zasięgu.
Rezerwat Żądłowice
Rezerwat Żądłowice utworzony w 1968 r., powierzchnia wynosi 138,79 ha. Celem utworzenia było zachowanie, ze względów naukowych i dydaktycznych niespotykanego w lasach polskich układu siedlisk, występujących w związku z zaistniałym układem warunków hydrologicznych oraz związanych z nimi typów lasów. W dolinie rosną mroczne bagienne lasy olszowe (olsy) zaś na wzniesieniach suche, widne bory sosnowe. W zachodniej części rezerwatu występują grądy i wilgotny bór mieszany ze starymi dębami i świerkami w wieku od 170 do 190 lat. W rezerwacie występuje bogaty i różnorodny świat zwierząt. Okresowo gnieżdżą się na tym terenie czaple siwe i żurawie. Rezerwat położony jest na tarasie doliny Pilicy, 3 km na południe od Rzeczycy, blisko drogi z Inowłodza do Nowego Miasta i Rawy Mazowieckiej.
Rezerwat Łaznów
Rezerwat Łaznów położony w gminie Rokiciny, utworzony w 1979 r., zajmuje powierzchnię 60,83 ha, chroni las gradowy z jodłą.
Rezerwat Małecz
Rezerwat Małecz położony w gminie Lubochnia, utworzony w 1987 r., zajmuje powierzchnię 9,15 ha, chroni stanowisko różanecznika żółtego oraz fragment lasu — bór mieszany i wilgotny.
Rezerwat Starodrzew Lubochniański
Rezerwat Starodrzew Lubochniański położony w gminie Lubochnia, utworzony w 1990 r., zajmuje powierzchnię 22,38 ha, chroni starodrzew sosnowo — dębowy naturalnego pochodzenia.
Rezerwat Rawka
Rezerwat Rawka położony w gminie Żelechlinek, utworzony w 1983 r., zajmuje powierzchnię 487ha (w powiecie tomaszowskim niewielka część rezerwatu), obejmuje koryto i starorzecza rzeki Rawki, ochronie podlegają stanowiska roślin rzadkich i chronionych.
Pomniki Przyrody
Na teranie powiatu tomaszowskiego znajduje się 549 pomników przyrody, w tym: Park w Czerniewicach — 81 lip drobnolistnych (Tilia Cordata), 2 wiązy polne (Ulmus campestre), 1 świerk pospolity (Picea abies). Parki w Rzeczycy i Grotowicach — m.in. aleja z 51 lipami drobnolistnymi. W gminie Ujazd — aleja ze 130 kasztanowcami. Lipa w Będkowie — pomnik przyrody, miejsce związane ze znanym pisarzem Władysławem Stanisławem Reymontem.
Powiat Tomaszowski — Atrakcje turystyczne
Powiat Tomaszowski — Turystyka
Gmina Będków
Kościół parafialny p.w. Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Będkowie — został ufundowany w 1462 r. przez Piotra i Mikołaja Spinków (zwanych również Wspinkami), ówczesnych właścicieli Będkowa. Kościół jest orientowany, murowany z tzw. cegły zendrówki. Jest to budowla jednonawowa z krótkim, zamkniętym prezbiterium, do którego przylega zakrystia i skarbczyk. Kościół był przebudowywany, głównie w XVIII w., kiedy to m.in. dostawiono kaplicę Pana Jezusa.
Cennym zabytkiem jest pochodzący z okresu fundacji kościoła obraz przedstawiający Matkę Boską z Dzieciątkiem, znajdujący się w ołtarzu głównym. W świątyni odnaleźć można również szereg tablic epitafijnych, najstarsza z 1574 r. Pozostałe wyposażenie wnętrza, m.in. ołtarz główny i boczne, pochodzą w większości z XVIII w. Po wejściu do kościoła zwraca uwagę przepiękny, rokokowy, wyściełany czerwonym aksamitem tron biskupi, który datowany jest na II poł. XVIII w.
Przy murze kościelnym wznosi się murowana, ośmioboczna dzwonnica. Na cmentarzu przykościelnym zachowało się kilka kamiennych nagrobków, głównie z XIX stulecia.
Drewniany kościół w m. Rosocha — ufundowany w roku 1762 przez bpa Jana Dembowskiego. Jest to świątynia orientowana, jednonawowa, o konstrukcji zrębowej, oszalowana. Nawa ma podstawę zbliżoną do kwadratu, a prostokątne prezbiterium jest węższe. Na belce tęczowej wznosi się ludowy krucyfiks z XVII w. W barokowym ołtarzu głównym znajduje się gotycko — renesansowa rzeźba św. Zygmunta z I poł. XVI w. Dwa boczne ołtarze pochodzą również z okresu baroku.
Gmina Budziszewice
Kościół parafialny p.w. Przemienienia Pańskiego w Budziszewicach — parafia była erygowana w tym miejscu już w 1364 r. Ziemowit, książę mazowiecki, ufundował w roku 1336 drewniany kościół. Został on doszczętnie zniszczony w czasie pożaru. W 1521 r. była wzniesiona nowa świątynia, również drewniana, która także spłonęła w 1749 r. Nowy kościół wzniósł Józef Marczewski, starosta budziszewicki. Świątynia ta przetrwała do XIX w. — wówczas została rozebrana. Obecny murowany, neogotycki, jednonawowy kościół, wybudowano z datków parafian wiatach 1907 – 1911 według projektu arch. Nowickiego. 14 maja 1911 r. konsekrował go biskup Kazimierz Ruszkiewicz.
Dwór w Węgrzynowicach — budynek w stylu barokowym, przykryty czterospadowym dachem. Najprawdopodobniej został zbudowany na przełomie XVII i XVIII w. w miejscu poprzedniego, w którym urodził się ok. roku 1636 poeta Jan Chryzostom Pasek. Budynek i otaczający go XVIII-wieczny park położone są na malowniczym wzniesieniu.
Gmina Czerniewice
Kościół parafialny p.w. św. Małgorzaty w Czerniewicach — świątynia wzniesiona została w II poł. XVIII w. Jest to drewniany budynek jednonawowy o konstrukcji zrębowej. Nawa została wzniesiona na rzucie prostokąta, a wieńczy ją węższe, wieloboczne prezbiterium. Kościół przykryto dwuspadowym dachem. Wewnątrz bardzo ciekawy, drewniany ołtarz główny, pochodzący z XVII w. W centrum znajduje się malowany na desce obraz olejny przedstawiający ukrzyżowanego Chrystusa. Natomiast w dwóch bogato zdobionych bocznych skrzydłach ołtarza odnajdujemy wizerunki św. Małgorzaty i św. Andrzeja. Pozostałe wyposażenie wnętrza datowane jest na XVII i XVIII w.
Obok świątyni wznosi się wolnostojąca drewniana dzwonnica konstrukcji słupowej, pochodząca z II poł. XVIII stulecia.
Kościół parafialny p.w. św. Jakuba Apostoła w Krzemienicy — świątynia murowana, zbudowana w miejscu stojącego tu wcześniej kościoła drewnianego. Usytuowana jest na wzgórzu, dzięki czemu nie sposób jej nie zauważyć. Kościół zbudowany został w stylu gotyckim z elementami renesansu. Jego budowa rozpoczęta została w 1598 r. a fundatorami byli Franciszek i Wawrzyniec Lipscy. Budowę kościoła ukończono w ciągu zaledwie 2 lat, w roku 1600.
Kościół w Krzemienicy jest jednonawowy, z dwudzielnym prezbiterium. Do większej części prezbiterium od strony północnej przylega zakrystia, zaś do nawy od południa kruch-ta, a od zachodu wysoka wieża.
Wewnątrz znajduje się drewniany, renesansowy ołtarz główny, wykonany na początku XVII stulecia, tuż po zakończeniu budowy kościoła. Ołtarz ten posiada dwie kondygnacje, z której każda zawiera trzy pola z wizerunkami Matki Bożej i świętych. W centrum ołtarza przedstawiono scenę Ukoronowania Najświętszej Maryi Panny. W krzemienickim kościele w 1968 r. nakręcono część scen do filmu „Pan Wołodyjowski”, gdzie „gra” on kościół w Kamieńcu Podolskim.
W okolicy: przy drodze z Krzemienicy do Lipia stoi kapliczka przydrożna z 1635 r.
Kapliczka przydrożna w m. Podkonice Duże — pochodzi z początku XIX w., z figurą św. Jana Nepomucena.
Gmina Inowłódz
Kościół parafialny św. Michała Archanioła — znajduje się w centrum Inowłodza, nad rzeką Pilicą. Kościół zbudowano w roku 1520, a gruntownie przebudowano w XIX w. Jest to świątynia neogotycka, orientowana, jednonawowa. Wewnątrz znajduje się gotycki relikwiarz zawierający szczątki św. Idziego.
Synagoga — zbudowana w XIX w. dla miejscowych Żydów, stanowiących wówczas większą część mieszkańców Inowłodza. Jest to rzadko spotykany zabytek w miejscowościach w regionie łódzkim, gdyż Niemcy palili i wyburzali świątynie judaistyczne.
Ruiny zamku — zamek, wybudowany na polecenie króla Kazimierza Wielkiego, został zniszczony podczas potopu szwedzkiego. Do czasów współczesnych dotrwały jedynie odsłonięte relikty wieży oraz innych pomieszczeń. Zamek miał pełnić rolę twierdzy, usytuowanej na jednym z najbardziej znanych ówcześnie polskich szlaków handlowych.
Cmentarz wojenny z 1918 r. — spoczywają tu żołnierze, którzy zginęli w walkach I wojny światowej w rejonie Inowłodza.
XIX-wieczne wille w Zakościelu: „Nowy Dwór” — aktualnie gospodarstwo agroturystyczne, „Urbanówka” — obecnie Ośrodek Młodzieżowy Fundacji PROeM, oraz willa z okresu międzywojennego „Stefanówka”. Wieś ma duże tradycje wytwórstwa ludowego, hafciarstwa, tkactwa, wyrobów ze słomy oraz słynnych poza granicami kraju wycinankach. Na terenie wsi znajdują się również ruiny pieca hutniczego i źródełko Tuwima (wody żelaziste).
Kompleks schronów poniemieckich
Dom Ludowy w Królowej Woli –budynek został poświęcony w 1932 r., a jego fundatorem był prezydent Ignacy Mościcki. Obecnie jest on siedzibą biblioteki, czytelni oraz różnych organizacji.
Kościół parafialny p.w. Matki Bożej Królowej Korony Polskiej (zobacz również).
Posąg żubra — stał się nieformalnym herbem miejscowości. Naturalnej wielkości posąg odlany został w Petersburgu, w latach 1862 –1915 znajdował się w Białowieży. Pod koniec I wojny światowej wywieziony został do Moskwy. W 1921 r. zwrócono go władzom polskim. Posąg na 7 lat stanął na dziedzińcu Zamku Królewskiego w Warszawie. W 1928 r., na mocy decyzji prezydenta Ignacego Mościckiego, znalazł się w Spale.
Dom Pamięci Walki i Męczeństwa Leśników i Drzewiarzy Polskich im. Adama Loreta. (zobacz również).
Grób Marii Wielopolskiej — znajduje się w lesie nieopodal wjazdu do Spały od strony Tomaszowa Mazowieckiego. Maria Wielopolska była żoną wieloletniego zarządcy rezydencji spalskiej z czasów carów rosyjskich.
Obelisk św. Huberta (zobacz również).
Ośrodek Przygotowań Olimpijskich — znajduje się po lewej stronie drogi prowadzącej do Inowłodza. Odbywają się tutaj liczne zawody oraz konkursy lekkoatletyczne i pływackie. Z ośrodka mogą korzystać nie tylko sportowcy, ale również turyści.
Młyn wodny w m. Fryszerka– drewniany, zbudowany na początku XX w. Obecnie smażalnia ryb.
Gmina Lubochnia
Kościół parafialny p.w. Wniebowzięcia NMP w Lubochni –stanowi niezaprzeczalną wizytówkę Gminy Lubochnia. Historycy zgodnie podają, że w roku 1111 król Bolesław Krzywousty ufundował tu pierwszy kościół. Wybudowanie kościoła zaledwie kilkadziesiąt lat od przyjęcia przez Polskę chrześcijaństwa świadczy, że Lubochnia odgrywała wówczas jakąś ważną rolę.
Obecny, murowany kościół w stylu neobaro-kowym został wzniesiony przez społeczeństwo wiatach 1914 – 1920. W świątyni możemy podziwiać pochodzące Graffito — nagrobek Macieja i Adama Korycińskich. Jest to pochodzący z przełomu XVI i XVII wieku, piaskowiec. Po rozwiązaniu parafii w Małczu został przeniesiony do Lubochni, mocą zarządzenia Komisji Rządowej z 1693 r. i wmurowany w ścianę kościoła. Od 1988 r rzeźba znajduje się we wnętrzu świątyni.
Budynek dróżniczówki wm. Dąbrowa — wzniesiony na początku XX wieku. Jest to unikatowy przykład architektury drewnianej z tego okresu. Zachowane zostały liczne i bogate w formie ozdoby snycerskie. Przetrwała bez przekształceń oryginalna konstrukcja zrębowa ścian, pierwotny układ wnętrz, bryła oraz podziały i detale elewacyjne i stolarka otworowa. Obiekt znajduje się pod opieką właścicieli Janiny i Władysława Dzierżanowskich.
Cmentarz rzymsko –katolicki w Jakubowie na którym znajduje się nagrobek Karoliny Augusty Bogusławskiej, żony twórcy Teatru Narodowego Wojciecha Bogusławskiego. Na uwagę zasługuje najstarsza część cmentarza ze świadectwami dawnej sztuki pomnikar-skiej z XIX wieku.
Zespół Dworski w Małczu — w XIX w. folwark z dworkiem myśliwskim na skraju wsi Małecz należał do rodziny hr. Ostrowskich. Do 1959 r. teren ten należał do PFZ, następnie został przejęty przez teatr im. Jaracza w Łodzi. Obecnie zabytek znajduje się pod opieką Hufca Harcerskiego w Pabianicach i pełni funkcję ośrodka kolonijnego.
Dawny dworek adoptowano na pomieszczenia administracyjne i pokoje mieszkalne dla wypoczywających. W sezonie letnim oferujg 150 miejsc noclegowych z wyżywieniem. W pobliżu dworku usytuowany jest budynek mieszkalny z małym ogródkiem. Budynek dawnego spichlerza rozbudowano i adoptowano na kuchnię ze stołówką. Cenną wartością przyrodniczą jest otaczający dworek, zabytkowy XIX — wieczny park o powierzchni 8,1 ha.
Na terenie parku znajduje się 14 pomników przyrody. Występują liczne wierzby, akacje, a także świerki, modrzewie, topole, wiązy, klony jesionolistne, sosny zwyczajne, głogi, jarzębiny. Na szczególną uwagę zasługuje, znajdujący się w pobliżu największego stawu, dąb o średnicy pnia wynoszącej 180 cm, oraz piękna polana otoczona starymi dębami, lipami, brzozami oraz sosnami. Przed frontem dworku można podziwiać kilka okazów pokaźnych rozmiarów kasztanowców. Utworzone ze starych drzew aleje (dębowa, brzozowa, grabowa, leszczynowa) wskazują na dawny układ dróg.
Gmina Rokiciny
Zajazd poczty konnej w Rokicinach — budynek w stylu eklektycznym stojący tuż obok przejazdu kolejowego w Rokicinach. Jest to jednopiętrowa, murowana budowla wzniesiona na planie prostokąta, nakryta dachem dwu-spadowym, i wyższą kwadratową wieżą wysuniętą ryzalitowo ze ściany południowej i krytą dachem namiotowym. Został wzniesiony w 1848 r. z przeznaczeniem na zajazd poczty konnej.
Kościół parafialny p.w. Matki Bożej Różańcowej w Łaznowie– parafia została erygowana w tym miejscu 15 maja 1431 r. przez bpa gnieźnieńskiego Wojciecha Jastrzębca. Obecny, drewniany kościół został zbudowany w latach 1755 – 1756 z fundacji bpa włocławskiego Antoniego Sebastiana Dembowskiego, na miejscu poprzedniego. Kościół jest orientowany, konstrukcji zrębowej, nawa zbudowana została na planie prostokąta, prezbiterium jest węższe i niższe. W 1965r. przedłużono nawę główną o 4 m, oszalowano ściany deskami, a w 1966 r. cały kościół odmalowano. Od strony północnej znajduje się murowana zakrystia. Dzwonnicę zbudowano w XVIII w.
Kapliczka przydrożna w m. Popielawy — pochodząca z poł. XVIII w.
Gmina Rzeczyca
Kościół parafialny p.w. św. Katarzyny w Rzeczycy — budynek murowany, wzniesiony wiatach 1889 – 1891 w miejscu starego, drewnianego kościoła z inicjatywy ks. Mieczysława Skarżyńskiego. Jest to budowla jednonawowa, wzniesiona w stylu neogotyckim na rzucie krzyża z dwuwieżową fasadą. Kościół był konsekrowany dnia 11 czerwca 1891 r. przez arcybiskupa Wincentego Chościak-Popiela, Metropolitę Warszawskiego.
Wewnątrz znajdują się dwie kropielnice z piaskowca zdobione herbem „Poraj”, chrzcielnica z XVI w., obraz przedstawiający Świętą Rodzinę z I poł. XVI w. oraz portret ks. Jędrzeja Ki-towicza.
Kapliczka przydrożna słupowa w Grotowicach — wybudowana na skraju parku dworskiego w 1607 r. przez Macieja Grotowskiego, miejscowego dziedzica. Można na nim odnaleźć dwa herby: „Rawicz” i „Ciołek”. Pomnik upamiętnia zwycięską bitwę Zygmunta III Wazy pod Guzowem (Grotowski miał w nif| znaczący udział), a jednocześnie miał być wyrazem wdzięczności za hojność króla, dzięki której grotowicki ród po tym zdarzeniu bardzo przybrał na znaczeniu.
Gmina Tomaszów Mazowiecki
Kościół parafialny p.w. św. Małgorzaty w Chorzęcinie — parafia erygowana w XIII w. przez abpa gnieźnieńskiego Jana herbu „Tarnawa”. Pierwotnie znajdował się tu kościół drewniany, kolejny wybudowano w 1776 r. Obecny murowany, wg projektu Kornela Szrettera konsekrowany został 27. V. 1899 r. przez biskupa Kazimierza Ruszkie-wicza, sufragana warszawskiego. W jego wnętrzu znajdują się elementy wyposażenia starszego drewnianego kościoła, w tym późnogotycka kropielnica ozdobiona herbem „Prus” i datą 1528.
Kompleks schronów poniemieckich w Jeleniu.
Kościół p.w. św. Anny i klasztor OO. Franciszkanów w Smardzewicach — w 1620 r. w pobliżu obecnego klasztoru Wojciechowi Głowie, gospodarzowi ze Smardzewic objawiła się św. Anna wraz z Jezusem i Najświętszą Maryją Panną. Rozgłos cudów w miejscu objawienia św. Anny przyciągał do tego miejsca wielu pątników. Dlatego ówczesny biskup kujawski Paweł z Wołuczy Wołucki podjął decyzję o zbudowaniu drewnianego kościółka. Było to w roku 1622. Biskup Maciej Łubieński sprowadził z Piotrkowa Trybunalskiego w roku 1639 OO. Franciszkanów i powierzył im opiekę nad smardzewickim kościółkiem. Wiatach 1683 – 1699 wzniesiono z inicjatywy biskupa warmińskiego, Jana Stanisława Zbąskiego istniejący do dziś kościół murowany. Budynek składa się z nawy, prezbiterium, chóru kościelnego wspartego na trzech arkadach filarowych i z kruchty. Wewnątrz kościoła znajduje się 11 ołtarzy z XVII i XVIII wieku.
Klasztor OO. Franciszkanów został wybudowany później — wiatach 1722 – 1726 przy wsparciu biskupa Krzysztofa Szembelka. Budynki klasztorne są dwukondygnacyjne i składają się z trzech skrzydeł. Budowla otoczona jest murem z neogotycką bramą wejściową z XIX w.
Kopalnia „Biała Góra” — największa w Polsce kopalnia piasków kwarcowych. Eksploatację metodą odkrywkową rozpoczęto na tych terenach w 1922 r. Biało-górskie złoża piasków odznaczają się bardzo wysoką zawartością kwarcu (ok. 99%) i znajdują zastosowanie w przemyśle szklarskim.
Kościół p.w. św. Wacława w Twardej — ściany kościoła są współcześnie zbudowane z czerwonej cegły. Dach natomiast pochodzi z drewnianego kościoła znajdującego się pierwotnie we wsi Tobiasze, koło Tomaszowa Mazowieckiego Kościółek ten, pochodzący z II poł. XVIII w., został przeniesiony staraniem Antoniego Ostrowskiego do osady Tomaszów i był pierwszym kościołem rzymsko — katolickim tej miejscowości. W latach 80-tych XX w. przeniesiono kościółek do wsi Twarda. Kościołowi został przywrócony pierwotny wygląd z zachowaniem drewnianych ścian, a wnętrze zdobią oryginalne ołtarze z głównym patronem św. Wacławem.
Gmina Ujazd
Kościół parafialny p.w. św. Wojciecha Biskupa i Męczennika w Ujeździe — murowana, barokowa, jednonawowa budowla powstała w latach 1676 — 1680 z fundacji abpa gnieźnieńskiego Andrzeja Olszewskiego. Konsekrowany w 1694 r. przez bpa Jerzego Albrechta Denhoffa. W 1892 r. do kościoła dobudowano od strony zachodniej kaplicę — mauzoleum rodzinne Ostrowskich, zaprojektowane przez arch. Konstantego Wojciechowskiego, w stylu barokowym. Nawa zbudowana została na rzucie prostokąta, tak jak przylegające do niej, nieco węższe prezbiterium, do którego od wschodu dobudowano zakrystię. We wnętrzu znajdują się zabytkowe sklepienia: w nawie kolebkowe z lunetami, w prezbiterium kolebkowo –krzyżowe. W wyposażeniu świątyni zwraca uwagę rokokowy ołtarz główny z II poł. XVIII stulecia, obraz szkoły włoskiej z XVII w, stylowe witraże oraz nagrobek Jana Szczawińskiego (zm. w 1615 r.) przedstawiający leżącą postać w zbroi.
Ponieważ zabytkowa świątynia była za mała dla rozrastającej się przez wieki parafii, w 1987 r. wmurowano kamień węgielny pod nową świątynię, trzykrotnie większą od istniejącej. Nowy kościół, zaprojektowany przez arch. Aleksego Dworczaka, jest zbudowany od strony wschodniej kościoła zabytkowego. Poświęcenia nowej świątyni dokonał 23 kwietnia 1993 r. abp Władysław Ziółek. Przy kościele postawiono dwie figury: Chrystusa Miłosiernego i Matki Bożej Fatimskiej.
Obok kościoła stoi murowana, klasycystyczna dzwonnica z przełomu XVIII i XIX stulecia. Na przeciwko świątyni stoi zabytkowy drewniany dworek konstrukcji zrębowej, wzniesiony w 1850 r.
Pałac Antoniego Ostrowskiego — wybudowany w stylu neogotyckim w 1812 r. w miejscu wcześniejszego, XVII — wiecznego pałacu dzieła Kaspra Denhofa, który z kolei budując go wykorzystał mury po istniejącym w tym miejscu, zniszczonym zamku. Przy pałacu znajduje się park z I poł. XIX stulecia o powierzchni 14 ha. Prowadzi do niego brama murowana zł. poł. XIX stulecia, na której słupach można zobaczyć siedzące niedźwiedzie — element nawiązujący do herbu rodu Ostrowskich „Rawicz”, który przedstawia pannę na niedźwiedziu.
Gmina Żelechlinek
Układ przestrzenny w Żelechlinku — wieś wielodrożnica.
Kościół parafialny p.w. św. Bartłomieja w Żelechlinku — budynek murowany, zbudowany na początku XX w. w stylu neogotyckim. Jego fundatorem był ówczesny proboszcz — ks. Dominik Prażmo.
Cmentarz w Żelechlinku — najstarsze nagrobki pochodzą z XIX w.
Miasto Tomaszów Mazowiecki — Turystyka
Turystyka — Tomaszów Mazowiecki
Ratusz miejski przy ul. P.O.W. 10⁄16 (obecnie siedziba Urzędu Miasta) — zaprojektowany został przez warszawskiego architekta Aleksandra Ranieckiego, a ozdobiony polichromią przez profesora Szkoły Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego w Krakowie Jana Bukowskiego. Poświęcenia kamienia węgielnego dokonał w roku 1925 ówczesny prezydent Polski — Stanisław Wojciechowski, zaś uroczyste otwarcie gmachu miało miejsce 24 sierpnia 1927 r.
Pałac Ostrowskich (obecnie siedziba muzeum przy ul. P.O.W. 11⁄15)− budowany w 1812 r. przez hrabiego Antoniego Ostrowskiego w stylu klasycystycznym o charakterze romantycznym z przeznaczeniem na letnią rezydencję. Pierwotnie był to parterowy budynek zwieńczony trzypiętrową wieżą. Około stu lat później dobudowano piętro oraz urządzono w pałacu kaplicę i oranżerię, wybudowano także dom dla oficjalistów i pomieszczenia gospodarcze.
Kościół ewangelicki Zbawiciela — przy ul. Św. Antoniego 39, neogotycki, wzniesiony w latach: 1897 – 1902, trójnawowy z transeptem i trzema wieżami frontowymi. Projekt arch. Pawła Hosera. W ołtarzu obraz Wojciecha Gersona ( z 1900 r.), spośród kilkudziesięciu witraży (firmy H. Schlein) trzynaście figuralnych, organy (firmy Barci Walter), stylowy neogotycki wystrój wnętrza ( prospekt organowy, ołtarzowy, ambona z baldachimem).
Kościół ewangelicki Św. Trójcy — przy pl. Kościuszki 21-wzniesiony wiatach 1824 –1829 w stylu klasycystycznym. Postawiony na zlecenie Antoniego Ostrowskiego dla osadników ze Śląska i Saksonii. Budynek zbudowano na planie prostokąta z póło walną absydą. Najstarszy murowany kościół w Tomaszowie Maz.
Pałacyk J.S. Rodego — zbudowany w 1903 r., posiada cechy architektury neoklasycystycznej i eklektycznej. Obecnie siedziba USC, ul. Św. Antoniego 42.
Fabrykancka willa przy ulicy Konstytucji 3 Maja 46 — eklektyczna, wybudowana ok. 1900 r. dla kierownictwa fabryki Hilarego Landsberga. Obecnie siedziba Powiatowego Urzędu Pracy.
Kamienica fabrykanckiej rodziny Knothe — zbudowana wiatach 20-tych XIX w., a w 1896 r. przebudowana — wykonano wówczas eklektyczny wystrój elewacji, pl. Kościuszki 18 (były budynek sądu).
Kościół parafialny p.w. Św. Antoniego — zbudowany w latach 1862 – 1864 wg projektu A. Marconiego w stylu neorenesan-sowym, trzynawowy, bazylikowy, z dwiema wieżami od frontu. Wewnątrz na uwagę zasługują dwa obrazy Wojciecha Gersona oraz rzadko spotykany krucyfiks z białego marmuru. Najstarszy kościół katolicki w Tomaszowie, ul. POW 2.
Dawne jatki miejskie — budowla w stylu klasycystycznym, wzniesiona wiatach 1830 – 1837. Była jednym z pierwszych obiektów użyteczności publicznej Tomaszowa, po nadaniu mu praw miejskich. Obecnie „Galeria Arkady”, ul. Rzeźnicza 4.
Kościół Św. Marcina w Białobrzegach — wybudowany pod koniec XV w., posiada wewnątrz piękne malowidła i rzeźby z XVI w., drewniany o konstrukcji zrębowej.
Gmach banku — wybudowany wiatach 1923 – 1924 wg projektu arch. Mariana Lalewicza. Budowlę wzniesiono w stylu akademickiego klasycyzmu z polskimi formami architektury pałacowej, a wnętrze ozdobiono bogatą sztukaterią, ul. Mościckiego 31⁄33.
Groty Nagórzyckie — znajdują się w dawnej wsi, a dziś dzielnicy Tomaszowa Mazowieckiego — Nagórzycach. Chłopi nagórzycy na przełomie XVIII i XIX w. czerpali stąd piasek i wywozili go do hut szkła w Piotrkowie Tryb. oraz pozyskiwali go na potrzeby miasta Tomaszowa Maz. Do wnętrza grot prowadziło dawniej pięć wejść. Obecnie wnętrze grot nie jest udostępnione zwiedzającym, można je podziwiać tylko z zewnątrz.
Nadpilickie Bunkry w Konewce
Nadpilickie Bunkry w Konewce
3km od Spały znajduje się Bunkier w Konewce
Informacja turystyczna: tel. +48 501 430 321, info@bunkierkonewka.eu
W pobliżu znajduję się również warte odwiedzenia: Miejscowość Spała, Kościół św. Idziego w Inowłodzu.
Kompleks niemieckich fortyfikacji z okresu II wojny światowej, w Konewce i Jeleniu to jeden z największych schronów kolejowych. W bunkrach zatrzymywały się niemieckie pociągi sztabowe. Do dziś zachowały się resztki torowiska. Żelbetowy schron w Konewce o długości 380 m i nieco mniejszy 355 — metrowej długości w pobliskim Jeleniu, zaczęto budować w 1941 roku, tuż przed atakiem Niemiec na ZSRR. Prawdopodobnie na usytuowanie w tym miejscu schronu miało wpływ strategiczne położenie Tomaszowa, gdzie krzyżują się ważne szlaki komunikacyjne, jak też sąsiedztwo l rudnej do sforsowania Pilicy i mieszczące się w Spale dowództwo Oberost. Stacjonujące w Spale dowództwo podjęło w 1940 roku decyzję o budowie w Konewce i na drugiej stronie rzeki w Jeleniu dwóch schronów. Miały one za zadanie chronić specjalne pociągi, pełniące funkcję ruchomych ośrodków dowodzenia Grupy Armii Środek, w związku z planami inwazji Niemiec na ZSRR. W czasie wojny zbudowano kilkanaście składów przystosowanych do pełnienia tej funkcji, wśród nich były specjalne pociągi — osobiste składy: Hitlera, Goeringa, Himmlera i liczyły przeważnie 10 — 16 wagonów. Schrony otrzymały kryptonim Gefechtsstand „Anlage Mirtę” — Obszar Środek. Dzięki miłośnikom militariów i architektury została utworzona trasa turystyczna „Bunkier w Konewce”. W 2006 roku trasa została nagrodzona Certyfikatem Polskiej Organizacji Turystycznej za najlepszy produkt roku.
Obecnie na zagospodarowanie czeka schron w Jeleniu.
Droga do bunkra w Konewce wiedzie przez las, który porastają wieloletnie sosny i dęby. Główny obiekt ma przekrój ostrołuku o podstawie 15 m i wysokości 9 m. Wzdłuż głównego tunelu biegnie boczny korytarz poprzedzielany gazoszczelnymi grodziami. Obok głównego schronu znajdują się schrony techniczne, które mieściły urządzenia wentylacyjne, kotłownię, siłownię elektryczną, stację pomp i uzdatniania wody. Obiekty posiadały zamontowane siatki maskujące i atrapy drzew, co utrudniało wykrycie ich z powietrza. Bunkry nie zostały nigdy wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem. Niemcy używali ich do innych celów — magazynowali w nich amunicję, bomby lotnicze i paliwa. W 1944 roku okupanci zaczęli wykorzystywać kompleks do celów przemysłowych. Utworzono bowiem w Konewce i Jeleniu filię zakładów Daimler — Benz, gdzie demontowano przywiezione z frontu uszkodzone silniki i remontowano je. W okolicy krążyły opowieści o innym przeznaczeniu tych obiektów. Według nich produkowano tu rakiety V1 i V2 lub benzynę syntetyczną. Pojawiły się również pogłoski o ukryciu tu Bursztynowej Komnaty. Celom tym miały służyć podziemne korytarze schronów, których poszukiwało bezskutecznie już wiele osób. Duża liczba informacji na ich temat, może jednak świadczyć o ich istnieniu. Niemcy w czasie wojny w Tomaszowie i okolicach skoncentrowali wiele budowli dla obrony przeprawy przez Pilicę. Większość tych obiektów zachowała się do dnia dzisiejszego, a w samym Tomaszowie jest ich około 30. Są to głównie małe stanowiska RKM oraz bierne schrony dla piechoty.
Zalew Sulejowski
Zalew Sulejowski
W pobliżu znajduje się również wart odwiedzenia: Ośrodek Hodowli Żubrów w Smardzewicach i Groty Nagórzyckie.
Zalew Sulejowski rozciąga się miedzy Sulejowem a Smardzewicami. To sztuczne jezioro, utworzone w latach 1969 — 1973 poprzez spiętrzenie wody rzeki Pilicy tamą o długości 1200m, w którą wbudowana została elektrownia wodna o mocy 3,6 MW. Jezioro ma długość 17,1 km, powierzchnię 1980 ha, zróżnicowaną szerokość dochodzącą do 3,5 km, maksymalną głębokość 10 m. Usytuowane jest 60 km od Łodzi i 110 km od Warszawy i Częstochowy.
Największym atutem Zalewu jest cisza i spokój, bowiem obowiązuje tu strefa ciszy, czyli zakaz pływania na silnikach spalinowych oraz brzegowa strefa ochrony, w której nie można budować żadnych obiektów. Wody Zalewu są bezpieczne, o piaszczystym dnie i łatwej dostępności linii brzegowej, co umożliwia cumowanie praktycznie w dowolnym jego miejscu. Akwen cieszy się również dobrą opinią wśród windsurferów, którzy swoje szkółki organizują m.in. w Ośrodku Kempingowym na Borkach.
Jezioro wraz z zatopionym starym korytem Pilicy i starorzeczami, to raj dla wędkarzy. Występują tu obficie szczupaki, okonie, leszcze, amury. Ponadto Zalew zasłynął jako najlepsze łowisko sandaczowe w centralnej Polsce.
Brzegi jeziora porastają lasy sosnowe z domieszką brzozy, dębu i świerka. Są tu liczne piaszczyste plaże i spokojne zatoczki. Amatorów runa leśnego zadowolą z pewnością duże ilości grzybów i jagód. w szczególności w okolicach Borek i Twardej.
O bezpieczeństwo turystów dba specjalna jednostka Policji Konnej i WOPR. Liczne hotele, bary i restauracje pozwalają na krótki, weekendowy „wypad”, jak i na zorganizowanie dłuższe wakacje.
Ośrodek Hodowli Żubrów w Smardzewicach
Ośrodek Hodowli Żubrów w Smardzewicach
W pobliżu znajdują się również warte odwiedzenia: Skansen Rzeki Pilicy, Zalew Sulejowski.
Ośrodek Hodowli Żubrów im. Prezydenta RP Ignacego Mościckiego w Smardzewicach jest jedną z najstarszych tego typu placówek w Polsce. Powstał wiatach 1934 — 1936 i zainicjowany został przez prezydenta RP Ignacego Mościckiego, któremu Polonia Kanadyjska przekazała w darze cztery bizony. Dla nich to zbudowano zagrodę. W 1935 roku sprowadzono tu z Białowieży pięć samic żu-brobizonów, a w 1936 roku pierwszego byka. Prezydent Mościcki podczas swoich licznych pobytów w rezydencji w Spale i polowań często odwiedzał matecznik. Z tego okresu zachowała się do dnia dzisiejszego wieża obserwacyjna — weranda widokowa zbudowana przez cieśli z Podhala, którzy również zbudowali bramę wjazdową i stróżówkę.
W czasie II wojny światowej Niemcy zlikwidowali zwierzyniec wywożąc zwierzęta do Niemiec. Ośrodek swą działalność wznowił w 1949 roku, jednakże nowy etap w historii ośrodka to rok 1971, w którym to sprowadzono z ośrodka hodowlanego w Pszczynie dwa byki i z Białowieży cztery jałówki. W 1973 roku urodziły się cielęta „Poraj” i „Polon” żubrów nizinnych — białowieskich. Wpisane zostały one do księgi rodowej żubrów, gdzie w rubryce hodowca wpisano Smardzewice.
Ośrodek w 1973 roku przeszedł pod zarząd Kampinoskiego Parku Narodowego, a 30 października 1997 roku nadano mu imię Prezydenta RP Ignacego Mościckiego. W 1995 roku ośrodek w Smardzewicach został uznany za najlepszą hodowlę zamkniętą żubrów w Polsce. W 2003 roku w celach edukacyjnych i dla zwiedzających turystów udostępniono kwaterę pokazową z drewnianą werandą widokową. Obecnie OHŻ zajmuje powierzchnię ponad 72 ha i leży w strefie ochronnej Spalskiego Parku Krajobrazowego, a liczebność żubrów utrzymywana jest na poziomie 20 sztuk.
Żubry można oglądać w sezonie
l.V — 30.IX w dni powszednie w godz. od 9.00−16.00,
w soboty i niedziele od 11.00−18.00;
l.X — 30.IV w dni powszednie w godz. 9.00−15.00,
w soboty i niedziele od 11.00−15.00.
Ceny biletów: normalny — 3,30 zł, ulgowy — 2,20 zł.
Więcej informacji można uzyskać pod nr tel. 0 606 903 525, (044) 710−86−20.
ul. Tomanka 9, 97 – 213 Smardzewice
Kościół św. Idziego w Inowłodzu
Kościół św. Idziego w Inowłodzu
W pobliżu znajdują się również warte odwiedzenia: Miejscowość Spała, Bunkier w Konewce.
Pierwsze dokumenty z 1145 roku mówią o istnieniu w Inowłodzu zajazdu, komory celnej i kościoła. Ze wzniesieniem kościoła wiąże się pewna legenda. Otóż Judyta — żona Władysława Hermana, króla Polski wiatach 1079 — 1102, po zażyciu kąpieli w cudownym źródle wypływającym spod góry w Inowłodzu została uleczona z bezpłodności i urodziła syna, późniejszego króla Bolesława Krzywoustego. Do cudownego wyleczenia miały też przyczynić się modły mnichów z klasztoru św. Idziego we francuskiej Prowansji. Tak oto na cześć całego zdarzenia król podjął decyzję o wybudowaniu tu kościoła. Niezwykła historia została również utrwalona na kartach słynnej kroniki Galla Anonima.
Kościółek jest obecnie jedną z najstarszych świątyń w Polsce. Murowany gmach wzniesiono pierwotnie w stylu romańskim z polnego kamienia o czerwonawym odcieniu, na planie prostokąta z półokrągłą absydą od wschodu i okrągłą wieżą od zachodu. Kościółek przez kilka wieków podupadł. Podczas I wojny światowej został praktycznie całkowicie zniszczony i w okresie międzywojennym zrekonstruowany. Ostateczny wygląd nadała mu restauracja według projektu Wilhelma Henneberga z inicjatywy Ignacego Mościckiego. Wprowadzono wówczas dużo nowych elementów nie związanych z duchem architektury romańskiej m.in. podwyższono wieżę o jedną kondygnację. Świątynię ponownie uroczyście konsekrowano 1 listopada 1938 roku.
Kościół św. Idziego jest jednym z obiektów Szlaku Romańskiego.
Zwiedzanie świątyni, jak i przyległego do niej placu kościelnego nie wymaga żadnych pozwoleń. Wnętrze można zwiedzać po wcześniejszym uzgodnieniu z opiekunem obiektu, z którym można się skontaktować pod nr tel. (044) 710−18−39, lub z proboszczem (044) 710−11−20. Wstęp jest wolny od opłat. Kościelny jest również bardzo dużą skarbnicą wiedzy na temat budowli i poproszony na pewno opowie o historii tego miejsca.
Spała — Informacje ogólne
Spała
3km od Spały znajduje się Bunkier w Konewce
Informacja turystyczna: tel. +48 501 430 321, info@bunkierkonewka.eu
W pobliżu znajduje się również wart odwiedzenia: Bunkier w Konewce, Kościół św. Idziego w Inowłodzu.
Spała to znana miejscowość wypoczynkowa nad rzeką Pilicą w obrębie Spalskiego Parku Krajobrazowego (czytaj str. 32). Nazwa Spała pochodzi od nazwiska rodziny Spałów — właścicieli istniejącego nad strumieniem Gać młyna, którego istnienie odnotowano już w 1511 roku. Ze względu na walory przyrodnicze lasów Spalskich odbywały się tu liczne polowania władców Polski i Rosji. Magnetyzmowi Spały nie oparł się car Aleksander III. W miejscu, gdzie upolował on pierwszego jelenia ułożono z kamieni szaniec Św. Huberta.
Również car Mikołaj II brał udział w licznych, urządzanych z wielką pompą łowach. W 1884 roku wybudowano tu letnią rezydencję Cara Aleksandra III. Tuż po I wojnie światowej tutejszą rezydencję przeznaczono do celów reprezentacyjnych Rzeczypospolitej. Kilkakrotnie odwiedzał Spałę Józef Piłsudski, a wiatach 1923 — 1926 często bywał tu Stanisław Wojciechowski — ówczesny prezydent RP. Pamiątką z tych czasów jest modrzewiowy kościółek wybudowany w stylu podhalańskim. We wnętrzu znajduje się ołtarz przedstawiający scenę objawienia św. Huberta a ponad nią ukoronowanie Matki Bożej na Królową Polski. Uwagę zwracają piękne witraże.
Stałym bywalcem w Spale był prezydent Ignacy Mościcki, dla którego Spała stała się „drugim Belwederem”. To za jego sprawą sprowadzono tu w 1929 roku symbol Spały — naturalnej wielkości żeliwnego żubra. Mościcki również zainaugurował w Spale doroczne obchody ku czci patrona myśliwych św. Huberta. Współczesne Hubertusy organizowane są od 2000 roku. Według władz Polskiego Związku Łowieckiego drugiego takiego Hubertusa w Polsce nie ma.
Będąc w Spale można odwiedzić Dom Pamięci Walki i Męczeństwa Leśników i Drzewiarzy Polskich im. Adama Loreta który jest hołdem oddanym leśnikom i drzewiarzom, którzy polegli z bronią w ręku w czasie II wojny światowej. Przy niej stoi odsłonięty w 1982 r. obelisk dłuta łódzkiego rzeźbiarza — Zbigniewa Władyki, przedstawiający postać leśnika. Dom Pamięci składa się z kilku izb w całości udostępnianych zwiedzającym. Czynny jest w czwartki i niedziele w godz. 10.00−13.00, 14.00−16.00. Istnieje możliwość zwiedzania również w inne dni tygodnia po wcześniejszym uzgodnieniu (0−602−470−549 — p. Stanisław Pawłowski, kustosz). Dom Pamięci znajduje się przy ul. Mościckiego 21, tel. (044) 725−70−57
Z historią Spały wiążą się również organizowane tu przed wojną dożynki prezydenckie, których tradycja przywracana jest od kilku lat.
Dość nową atrakcją Spały jest urządzany w okresie letnim, raz w miesiącu, Spalski Jarmark Antyków i Rękodzieła, na który zjeżdżają kolekcjonerzy i artyści z całej Polski.
Ponadto Spała znana jest przede wszystkim jako ośrodek sportu. Znajduje się tu Centralny Ośrodek Sportu, w którym do zawodów przygotowują się najwyższej rangi sportowcy polskiej lekkoatletyki. Obiekt w większości dostępny jest dla turystów. Można skorzystać tu z basenu, kortów tenisowych, SPA, odnowy biologicznej, rehabilitacji, krio-terapii, jaskini solnej i fachowej wiedzy zatrudnionych specjalistów.
Rozległe okoliczne lasy tworzą mikroklimat stanowiący wymarzone miejsce do spacerów i wycieczek rowerowych, a dla grzybiarzy to wymarzone miejsce na „wyprawę po zdobycz”. Przez Spałę przepływa rzeka Pilica, która daje nam możliwość kąpieli, jak i organizacji spływów kajakowych, a także staje się ciekawym miejscem dla wędkarzy.
Będąc w Spale można skorzystać z szeroko rozwiniętej oferty gastronomicznej i hotelowej.
Ciąg pieszo-rowerowy Tomaszów Maz. — Spała
Ciąg pieszo-rowerowy Tomaszów Maz. — Spała
3km od Spały znajduje się Bunkier w Konewce
Informacja turystyczna: tel. +48 501 430 321, info@bunkierkonewka.eu
Długość trasy wynosi 10,8 km. Szlak bierze początek w Tomaszowie Maz. od Rezerwatu „Niebieskie Źródła” (1), który jest jednym z najciekawszych zjawisk krasowych w Europie.
W bezpośrednim sąsiedztwie rezerwatu znajduje się Skansen Rzeki Pilicy (2) — pierwsze w Polsce muzeum na wolnym powietrzu poświęcone rzece.
Zbaczając w ulicę Wodną możemy dojechać do Ośrodka Sportu i Rekreacji (3), gdzie znajdzie się coś dla miłośników sportów wodnych (przystań OSiR z wypożyczalnią kajaków) oraz zimowych (sztucznie mrożony tor lodowy).
Następnie szlak wiedzie ulicą św. Antoniego, a z niej skręcamy w prawo w ulicę Bartosza Głowackiego, którą dojeżdżamy do Ronda im. Romana Dmowskiego i dalej jedziemy ulicą Nowowiejską. Po lewej stronie mijamy Klub Sportowy „Lechia” (4) z bazą sportową (hala sportowa, korty tenisowe, boisko piłkarskie), noclegową i gastronomiczną.
Przekraczamy most na rzece Wolbórce i skrę-camy w ulicę Spalską. Skrzyżowanie ulicy Spalskiej z drogą krajową nr 48 to początek odcinka pozamiejskiego, który kończy się w Spale. Jest to najdłuższy i zarazem najatrakcyjniejszy fragment ciągu pieszo-rowerowego. Na malowniczość krajobrazu wpływa bliskie sąsiedztwo Spalskiego Parku Krajobrazowego, Rezerwatu Spała i Rezerwatu Konewka, które cechuje specyficzny mikroklimat sprzyjający wypoczynkowi i rekonwalescencji.
W połowie odcinka pozamiejskiego możemy skręcić w lewo na drogę powiatową nr 4316E, by dojechać do miejscowości Glinnik i Dąbrowa. Z Glinnika bardzo łatwo dojechać do Konewki (6), gdzie można zwiedzić 380-me-trowy bunkier z czasów II wojny światowej. Po prawej stronie drogi krajowej nr 48, kilometr przed Spałą, znajduje się miejsce widokowe nad Pilicą. Można tam dojechać ścieżką leśną (5). W okolicy znajduje się także Rezerwat Gać Spalska — śródleśna rzeka nizinna wraz ze stanowiskami chronionymi rzadkich roślin i zwierząt (7). (Dojazd ze Spały).
Ostatnim punktem na trasie ciągu jest Spała — dawna rezydencja myśliwska rosyjskich carów i prezydentów Rzeczypospolitej. Warto się tu zatrzymać na dłużej ze względu na bogatą historię i zaplecze rekreacyjno-sportowe. Na szczególną uwagę zasługuje: Kościół p.w. Matki Bożej Królowej Korony Polskiej (8), posąg żubra (9), Dom Pamięci Walki i Męczeństwa Leśników i Drzewiarzy Polskich (10). Dużą atrakcją miejscowości jest z pewnością Ośrodek Przygotowań Olimpijskich (11).
Niebieskie Źródła w Tomaszowie Maz.
Niebieskie Źródła
W pobliżu znajdują się również warte odwiedzenia: Skansen Rzeki Pilicy, tor łyżwiarski, kręgielnia.
Rezerwat Niebieskie Źródła ma powierzchnię 29 ha i utworzony został w 1961 roku. Najważniejszym punktem widokowym są tu wywierzyska krasowe, które charakteryzują się barwą, jakiej nie mają żadne inne w kraju. Woda przybiera niebiesko — błękitno — zieloną barwę. Dodatkowo uroku wywierzysku nadają pulsujące gejzery z piasku o dużej zawartości kwarcu (około 80 %), podrzucanego przez bardzo czystą, właściwie pozbawioną zanieczyszczeń fizycznych i chemicznych wodę. Jej temperatura jest niezmienna w ciągu roku i wynosi około 9 °C. Z tych względów woda w okolicy wywierzysk nigdy nie zamarza.
Pierwsze wzmianki o Niebieskich Źródłach pochodzą z XVIII wieku. Wtedy to u ujścia źródeł stał młyn, do którego później dobudowano karczmę, nazwaną od nazwiska młynarza „Utratą”. Wodom ze źródła przypisywano właściwości lecznicze, a na początku XX wieku planowano wybudować tu zakład wodoleczniczy. W latach międzywojennych zamierzano wykorzystać źródła do zaopatrzenia w wodę mieszkańców Łodzi. W 1928 roku Niebieskie Źródła zostały uznane za zabytek przyrody a w 1948 roku Urząd Wojewódzki w Łodzi uznał je, za zabytek podlegający ochronie. Starania i dążenia miłośników przyrody z Tomaszowa i Łodzi doprowadziły w końcu w 1961 roku do utworzenia Rezerwatu Przyrody Niebieskie Źródła.
Rezerwat jest ostoją wielu gatunków ptaków (około 75), a prawdziwą osobliwością jest: remisz, zimorodek oraz kaczki (krzyżówka, oher, czernica, cyraneczka, gągoł), które utraciły naturalny lęk przed człowiekiem i pozwalają się karmić praktycznie z ręki. Stwierdzono tu 400 gatunków roślin naczyniowych! a wśród nich grupę ściśle chronioną: grzebieni białych, turówki wonnej, różanecznika żółtego, kosodrzewiny i cisa pospolitego. Obszar rezerwatu włączony jest do sieci NATURA 2000 — specjalnego obszaru dla ochrony siedlisk naturalnych. Przy Niebieskich Źródłach swój początek bierze ciąg pieszo — rowerowy Tomaszów Maz. — Spała.