Kozłówka – Pałac Zamoyskich

KOZŁÓWKA

Wieś Kozłówka leży w północnej części województwa lubelskiego, 9 km na zachód od Lubartowa. Zespół pałacowo-parkowy jest usytuowany przy szosie, na skraju wsi, nad czystą rzeczką Parysówką, w okolicy raczej płaskiej, ale odznaczającej się wyjątkowymi wartościami przyrodniczymi. Kilka kilometrów na południe od pałacu rozciąga się Kozłowiecki Park Krajobrazowy ze wspaniałymi sosnowo-dębowymi lasami, w których licznie występują dziki, jelenie i sarny, a z rzadszej zwierzyny – daniele.

Zarówno Lasy Kozłowieckie, jak i położone za nimi żyzne tereny rolnicze, wchodziły niegdyś w skład wielkich dóbr ziemskich, które sięgały prawie do samego Lublina. Właścicielami tych włości byli w pierwszej połowie XV w. Tęczyńscy, w latach 1446-1532 Oleśniccy, a po bezpotomnej śmierci Anny z Herburtów Oleśnickiej odziedziczył je w 1541 r. kasztelan poznański Andrzej z Górki. Później dobra przeszły na Szamotulskich, do których należały w latach 1570-1620. Kolejnymi dziedzicami byli: do 1645 r. starosta parczewski Piotr Daniłowicz, do 1661 r. rotmistrz królewski Jacek Michałowski, do 1685 r. wojewoda płocki Samuel Jerzy Prażmowski, na początku XVIII w. kniaź Michał z Kozielska Puzyna, do 1728 r. podsędkowa lubelska Jadwiga Niemyska.

Ośrodkiem klucza był początkowo Dys, później Kamionka, a od XVIII w. na czoło wysunęła się Kozłówka – rezydencja właścicieli dóbr. Co najmniej 60 lat przed wybudowaniem pałacu istniał już w Kozłówce dwór. Są o nim wzmianki w dokumentach z 1676 r. i z pierwszych lat XVIII w.; nie wiadomo jednak, gdzie dokładnie był położony.

DZIEJE PAŁACU

Fundatorem pałacu był wojewoda chełmiński Michał Bieliński – przedstawiciel rodu, który w czasach saskich doszedł do wielkiego znaczenia.

Ojciec i brat Michała, Kazimierz i Franciszek, sprawowali urząd marszałka wielkiego koronnego, czyli pierwszego ministra. Siostra, Marianna, była kochanką króla Augusta II Mocnego.

W r. 1735 Michał Bieliński poślubił Teklę Pepłowską (prawnuczkę Jadwigi Niemy-skiej), która wniosła mu w posagu dobra kozłowieckie. Zapewne niedługo po ślubie małżonkowie rozpoczęli budowę rezydencji w Kozłówce, gdyż w 1742 r. pałac już istniał.

Był to piętrowy budynek w stylu późnego baroku, frontem zwrócony na zachód, nakryty dachem mansardowym. W dekoracji architektonicznej występowały nowe formy rokokowe. Na parterze środkiem budowli biegł przez całą jej długość korytarz, z którego prowadziły drzwi do pokoi. Na reprezentacyjnym I piętrze (piano nobile) komnaty zostały uszeregowane w dwóch amfiladach, aby ich otwarte na przestrzał drzwi tworzyły efekt wydłużonej perspektywy.

Oś symetrii pałacu była jednocześnie osią kompozycyjną całego założenia, realizującego barokowy schemat „entre cour et jardin” (między dziedzińcem a ogrodem).

Od zachodu przylegał do pałacu dziedziniec, po którego obu stronach wzniesiono w układzie symetrycznym budynki gospodarcze: stajnię i wozownię, dwie parterowe kordegardy oraz oficynę południową (kuchenną); brakowało oficyny północnej. Za pałacem w kierunku wschodnim rozciągał się regularny ogród, podzielony na część ozdobną i użytkową.

Za twórcę rezydencji Bielińskich uchodzi włoski architekt Józef Fontana, ale raczej jako wykonawca, a nie – autor projektu.

Po śmierci Michała i Tekli Bielińskich Kozłówkę odziedziczył ich starszy syn, Franciszek, pisarz wielki koronny. Główną siedzibą Franciszka Bielińskiego był pałac w Otwocku, ale i w Kozłówce bywał dość często. W 1795 r. urządził tutaj teatr. W r. 1799 sprzedał dobra kozłowieckie Aleksandrowi Zamoyskiemu.

Zamoyscy należeli do najznakomitszych rodzin polskiej arystokracji. Twórca potęgi rodu, Jan Zamoyski (1542-1605), kanclerz i hetman wielki koronny, był wybitnym mężem stanu, politykiem, uczonym – prawdziwym człowiekiem renesansu. Założył Zamość – „miasto idealne”, Akademię Zamojską – trzeci polski uniwersytet i Ordynację Zamojską – pierwszy majorat na ziemiach polskich.

Aleksander Zamoyski – XI ordynat na Zamościu, nie mógł oczywiście równać się ze sławnym przodkiem, ale był bogatym i świetnie zapowiadającym się młodzieńcem. Zmarł jednak niespodziewanie w r. 1800.

Zgodnie z porozumieniem rodzinnym z r. 1804 dziedziczką dóbr kozłowieckich została siostra ordynata Anna Sapieżyna, lecz wdowa po nim, Maria z Granowskich, otrzymała prawo dożywotniego użytkowania.

Po bezpotomnej śmierci Aleksandra nad Zamoyskimi zawisła groźba wygaśnięcia. Na szczęście jego brat Stanisław (XII ordynat), wówczas ostatni z rodu, w porę poślubił Zofię Czartoryską, uznawaną za jedną z najurodziwszych dam Polski i Europy.Piękna Zofia urodziła mężowi dziesięcioro dzieci – siedmiu synów i trzy córki. Zamoyscy nazywali ją matką rodu.

Ordynatowa troszczyła się o wychowanie religijne dzieci i o naukę języka polskiego (w dobie powszechnego panowania francuszczyzny). Ordynat chował synów surowo, w poszanowaniu prawa i obowiązków, w kulcie oszczędności i pracy. Od najmłodszych lat wpajano im maksymę rodzinną: „już tak jest, że my się rodzimy nie dla siebie, ale dla kraju”.

W 1836 r. trzeci syn Stanisława i Zofii, hrabia Jan Zamoyski, kupił od ciotki, Anny Sapieżyny, klucz kozłowiecki. Nowy właściciel często przebywał w Kozłówce, dbał o majątek, sprowadził do pałacu meble i obrazy, ale na stałe w nim nie zamieszkał.

W r. 1870 podarował Kozłówkę swemu synowi – Konstantemu Zamoyskiemu, który po wielu latach spędzonych we Francji żenił się właśnie z Anielą Potocką.

Hrabia Konstanty Zamoyski, odznaczający się wielką dumą rodową, postawił sobie ambitny cel uzyskania dla Kozłówki statusu ordynacji (tj. majątku niepodzielnego i niezbywalnego, dziedziczonego przez najstarszego syna lub innego mężczyznę z rodu) oraz stworzenia tutaj wielkopańskiej rezydencji. W r. 1903 na mocy ukazu carskiego utworzona została Ordynacja Koz-łowiecka, licząca 7650 ha, z czego 4451 stanowiły lasy; należał do niej również pałac przy ul. Foksal w Warszawie.

Jeszcze przed zatwierdzeniem ordynacji rozpoczęła się rozbudowa całego zespołu pałacowo-parkowego. W latach osiemdziesiątych XIX w. dodano do elewacji ogrodowej podwójne schody z tarasem oraz wzniesiono bramę wjazdową (być może według projektu Leandra Marconiego). Gruntowna przebudowa miała miejsce w latach 1898-1911. Dobudowano do pałacu dwie wieże, portyk kolumnowy od frontu, tarasy w elewacjach bocznych; poszerzono taras ogrodowy. Pierwotne założenie uzupełniono wznosząc oficynę północną, kaplicę i teatralnie; kordegardy podwyższono o piętro; przekomponowano park i powiększono go o bażantarnię.

Autor projektu przebudowy pozostaje nieznany, ale pewne poszlaki wskazują na jednego z braci Marconich – Władysława albo Leandra. Wnętrze kaplicy projektował Jan Heurich mł. Jest ona wzorowana na kaplicy królewskiej w Wersalu, a jej ozdobę stanowi marmurowa kopia nagrobka „matki rodu”, babki Konstantego, Zofii z Czartoryskich Zamoyskiej (pochowanej we florenckim kościele Santa Croce).

Wnętrza pałacu otrzymały nowy wystrój: neorokokowe i neoregencyjne plafony, marmurowe kominki, miśnieńskie piece, ozdobne parkiety. Pokoje zostały urządzone w stylu II Cesarstwa, który panował we Francji za czasów młodości Konstantego Zamoyskiego. Ścian prawie nie było widać spod obrazów (przeważnie portretów rodzinnych), oprawionych w bogate ramy. Hrabia zgromadził ogromną kolekcję, liczącą ponad tysiąc płócien i w większości złożoną z kopii, lecz obejmującą również oryginały pędzla Palmy Młodszego, Teniersa, Matejki, Bacciarellego i Lampiego.

Po rozbudowie Kozłówka stała się przede wszystkim panteonem chwały rodu Zamoyskich. Ale rezydencja Konstantego Zamoyskiego, ukształtowana na wzór osiemnastowiecznych siedzib magnackich, była też jakby snem o dawnej Polsce, a jednocześnie marzeniem o rezydencji idealnej – Wersalu. Oprócz kaplicy znalazły się tu kopie wersalskich kominków, lamp, fontanny, zegara, obrazów i mebli (m.in. replika luksusowego biurka Ludwika XV).

W czasie przebudowy zadbano także o wygodę mieszkańców. Zainstalowano wodociąg i kanalizację, urządzono sześć obszernych łazienek, kaplicę wyposażono w centralne ogrzewanie.

Po bezpotomnej śmierci Konstantego Zamoyskiego (w r. 1923) Ordynację Kozło-wiecką odziedziczył, zgodnie ze statutem, jego stryjeczny brat – Adam. II ordynat mieszkał przeważnie w warszawskiej rezydencji na Foksalu, do Kozłówki przyjeżdżał kilka razy do roku. Zarządzanie majątkiem pozostawił żonie, a po jej śmierci oddał dobra w administrację synowi – Aleksandrowi, zastrzegając sobie wpływy pieniężne z wyrębów leśnych. Była to lwia część dochodów ordynacji, gdyż prawie połowa użytków rolnych została rozparcelowana na mocy ustawy o reformie rolnej z 1925 r.

Spadkobiercą hrabiego Adama Zamoyskiego (zm. w 1940 r.) był jego syn, Aleksander. W latach okupacji niemieckiej wiele osób ukrywało się w Kozłówce przed policją nazistowską, m.in. ks. Stefan Wyszyński, późniejszy prymas Polski, zwany Prymasem Tysiąclecia.

W 1944 r. żona Aleksandra, Jadwiga Zamoyska, w obawie przed zbliżającym się frontem wywiozła do Warszawy najcenniejsze okazy, które później przepadły w czasie Powstania. Tymczasem 23 lipca 1944 r. Kozłówkę wyzwoliły oddziały 27 Wołyńskiej Dywizji Armii Krajowej, ale już po dwóch dniach zostały rozbrojone przez Armię Czerwoną.

Mimo wszystkich dramatycznych wydarzeń pałac wraz z większą częścią zbiorów nie doznał w latach II wojny światowej prawie żadnego uszczerbku.

HISTORIA MUZEUM I CHARAKTERYSTYKA ZBIORÓW

W 1944 r. pałac w Kozłówce przeszedł na własność państwa. Na początku listopada 1944 r. utworzono tutaj pierwsze muzeum na terenach wyzwolonych spod okupacji hitlerowskiej.

W r. 1954 muzeum zamknięto dla zwiedzających, a w jego miejsce zorganizowano Centralną Składnicę Muzealną Ministerstwa Kultury i Sztuki. W dwudziestoletnim okresie działalności składnicy część zbiorów rozproszono, przekazując je muzeom i urzędom państwowym. W latach 1957-1958 rozebrano taras i zewnętrzne schody od strony parku. W latach sześćdziesiątych przywieziono do Kozłówki potężne zbiory malarstwa i rzeźby (około 1500 obiektów) z okresu realizmu socjalistycznego (1949-1955).

Dopiero w 1977 r. ponownie powołano do życia muzeum. Rozpoczęły się starania o powrót rozsianej po całym kraju części wyposażenia oraz kompletowanie kolekcji, przeważnie drogą zakupów na rynku antykwarycznym.

Trzon zbiorów stanowi kolekcja Konstantego Zamoyskiego. Na około 17 900 obiektów prawie 13 300 pochodzi ze zbiorów Zamoyskich. Jest to przede wszystkim wyposażenie ruchome pałacu, tworzące jedyny w Polsce zespół dziewiętnastowiecznych portretów, kopii obrazów i rzeźb, mebli, ram, luster, karniszy, lambrekinów, kotar, świeczników, lamp i wilków kominkowych.

Zachowało się około 1000 obrazów i grafik, z czego 400 znajduje się w ekspozycji. W galerii malarstwa dominują portrety Zamoyskich i osobistości z nimi spokrewnionych, wiele jest również wizerunków królów polskich. Drugi zespół tworzą kopie arcydzieł malarstwa europejskiego. Wśród obrazów oryginalnych na uwagę zasługują płótna Giovanniego Paolo Panniniego, Jo-hanna Oswalda Harmsa, Franciszka Smu-glewicza, Józefa Oleszkiewicza i Leopolda Horowitza, a także portrety historyzujące Józefa Buchbindera.

Kolekcja rzeźby zawiera m.in. popiersie Andrzeja Zamoyskiego dłuta Marcelego Guyskiego oraz doskonałe kopie dzieł antycznych i nowożytnych. W bogatych zbiorach grafiki i rysunku wyróżnia się ołówkowy portret Zofii Zamoyskiej z dwoma synami, wykonany przez Francois Gerarda.

Jest w zbiorach ponad 600 ram złoconych, 50 olbrzymich luster, ponad 50 lambrekinów i kotar. Przetrwały liczne meble z XVIII i XIX w., wśród których wysoki poziom artystyczny reprezentują francuskie komody, dekorowane intarsją i brązami, oraz meble gdańskie. Zachowały się dwa duże serwisy szklane (jeden z herbami Zamoyskich), a z kolekcji porcelany m.in. chińskie wazy i figurki Chińczyków z manufaktury w Miśni.

Wśród instrumentów muzycznych znajdują się dwa rzadko spotykane mechanizmy grające z końca XIX w.: włoski pianomelo-dikon i amerykańska pianola; wśród zegarów – czasomierz ozdobiony miniaturową podobizną Zofii Zamoyskiej.

Biblioteka pałacowa liczy 7300 woluminów, w tym 620 starodruków. Zbiory pałacowego archiwum zawierają ponad 5000 listów i dokumentów Zamoyskich. Zachowało się prawie 1900 zabytkowych fotografii oraz 1500 rolek z nagraniami muzyki kla-sycznej do odtwarzania na pianoli i organoli.

Dawne zbiory Zamoyskich uzupełniło wiele nowych nabytków, z których wymienimy tylko dwa rarytasy sztuki złotniczej: figurkę dzika z agatu, wykonaną przez rosyjskiego złotnika Carla Faberge, i srebrną wazę – dzieło Francuza Martina Biennais. Jednocześnie trwa rewaloryzacja zespołu pałacowo-parkowego, obejmującego 15 budynków i 19-hektarowy park.

W r. 1992 za zgodą Adama Zamoyskiego, syna ostatniego ordynata, nadano muzeum nazwę Muzeum Zamoyskich w Kozłówce. Większość wyposażenia znajduje się tam, gdzie była w 1944 r., gdy 18-letni Adam Zamoyski opuszczał pałac. Rezydencja żadnego innego rodu polskiej arystokracji nie zachowała się w tak dobrym stanie.

WŁAŚCICIELE I MIESZKAŃCY PAŁACU

BIELIŃSCY herbu Junosza (1735-1799) 1735-1746

MICHAŁ BIELIŃSKI (?-1746), syn marszałka wielkiego koronnego Kazimierza i Ludwiki z Morsztynów. Starosta sztumski-1724, cześnik koronny-1725, wojewoda chełmiński i podskarbi ziem pruskich – 1738. W r. 1725 ożenił się z woli Augusta II Mocnego z Marią Aurorą Rutowską – nieślubną córką króla i Turczynki Fatimy. Rozwiódł się z nią w r. 1735 i w tym samym roku poślubił Teklę Pepłowską. Miał z nią troje dzieci: Franciszka, Stanisława (niesławnej pamięci marszałka sejmu grodzieńskiego 1793 r.) i Izabelę.

1746-1776
TEKLA Z PEPŁOWSKICH BIELIŃSKA (?-1776), córka kasztelana wołyńskiego Piotra i Jadwigi z Szuy-skich, druga żona Michała Bielińskiego. Po śmierci męża nie stroniła od polityki i np. przed sejmem 1760 r., razem z właścicielką Lubartowa Barbarą Sanguszkową, przedstawiła listę kandydatów na posłów.

1776-1799
FRANCISZEK BIELIŃSKI (ok. 1740-1809), syn Michała i Tekli z Pepłowskich. Pisarz wielki koronny -1784. Był członkiem Komisji Edukacji Narodowej i autorem memoriału, w którym jako pierwszy postulował powszechne nauczanie. Prowadził wykopaliska archeologiczne na Sycylii. Brał udział w insurekcji kościuszkowskiej. W r. 1763 poślubił Krystynę Sanguszkównę; miał z nią sześcioro dzieci. Jego pogrzeb w Warszawie stal się patriotyczną manifestacją.

ZAMOYSCY herbu Jelita (1799-1944)

1799-1800
ALEKSANDER ZAMOYSKI (1770-1800), syn kanclerza wielkiego koronnego Andrzeja i Konstancji z Czartoryskich.
XI ordynat na Zamościu 1792-1800. Byt wychowankiem uczonego księdza Stanisława Staszica. Mimo nacisków nie przystąpił do Targowicy; popierał zwolenników Konstytucji 3 Maja i insurekcję kościuszkowską. Założył fabrykę fajansów w Tomaszowie. Jego małżeństwo z Marią z Granowskich było bezdzietne.

1800-1846
(dożywotnie posiadanie i użytkowanie)
MARIA Z GRANOWSKICH l.V. CHREPTO-WICZOWA 2.V. ZAMOYSKA 3.V. LUBOMIRSKA (?-1846), córka sekretarza wielkiego koronnego Michała i Marii z Radziwiłłów. W młodym wieku poślubiła Adama Chreptowicza, którego porzuciła dla Aleksandra Zamoyskiego. Po nagłym zgonie ordynata wyszła za mąż za Kazimierza Lubomirskiego i znów szybko owdowiała. Wyposażenie pałacu zapisała swojej wychowance Marii Sołtanównie. W kościele w Kamionce znajduje się posąg księżnej Lubomirskiej dłuta Leandra Biglioschi.

1800-1836
ANNA Z ZAMOYSKICH SAPIEŻYNA (1772 -1859), córka kanclerza wielkiego koronnego Andrzeja i Konstancji z Czartoryskich. Matka myślała o wydaniu jej za Tadeusza Kościuszkę. W 1794 r. poślubiła księcia Aleksandra Sapiehę. Małżeństwo nie było udane i zakończyło się separacją. Interesowała się nauką i polityką. Zręcznie prowadziła interesy majątkowe i zostawiła ogromny spadek. Jej córka Anna została żoną księcia Adama Czartoryskiego, syn Leon był politykiem i działaczem gospodarczym.

1836-1870
JAN ZAMOYSKI (1802-1879), syn XII ordynata na Zamościu Stanisława i Zofii z Czartoryskich. Szambelan cesarski. Studiował filozofię w Genewie i prawo w Berlinie. Jesienią 1830 r. pracował w ministerstwie spraw zagranicznych w Petersburgu, nie mógł więc wziąć udziału w Powstaniu Listopadowym jak jego pięciu braci. W r. 1843 ożenił się z Anną Mycielską (1818-1859). Gabriela Puzynina tak o tym pisze: „Jan wybrał umyślnie pannę lubiącą się stroić, czytać romanse i podróżować. Ale gdy sprawiła sobie pyszną wyprawę i nakupiła modnych romansów, pan mąż nazajutrz po ślubie kazał jej wybrać parę sukni i trochę bielizny, ‚a resztę elegancji zamknął do szafy i klucz włożył do kieszeni. Ze stolika zaś sprzątając romanse i poezje, podał żonie kronikę starą”. Małżonkowie mieli troje dzieci: Jadwigę, późniejszą hrabinę Wodzicką, Konstantego i Jana.

1870-1923
KONSTANTY ZAMOYSKI (1846-1923), syn Jana i Anny z Mycielskich. I ordynat na Kozłówce 1903-1923. Urodził się w Warszawie, ale młodość spędził we Francji. Do Polski wrócił w r. 1867, a w 1870 r. ożenił się z Anielą Potocką (1850-1917). Małżeństwo było bezdzietne. W latach 1889-1892 był kuratorem Ordynacji Zamojskiej i opiekunem małoletniego ordynata Maurycego Zamoyskiego. Zygmunt Kamiński pisze o nim: „Osoba p. Konstantego, pięknego mężczyzny, o wyjątkowej kulturze towarzyskiej i poczuciu humoru, zainteresowała mnie od pierwszego spotkania swą nieprzeciętnością, swobodą obejścia, zamiłowaniem do sztuki, prawdziwie wielkopańską uprzejmością i grzecznością. (…) Właściwą dziedziną jego upodobań było malarstwo, kolekcjono-wanie dzieł sztuki i muzyka”. Konstanty Zamoyski zmarł w Kozłówce; pochowany został na cmentarzu w Kamionce.

1923-1940
ADAM ZAMOYSKI (1873-1940), syn Stanisława i Róży z Potockich. II ordynat na Kozłówce 1923 -1940. Mistrz ceremonii na dworze carskim 1897-1914, fligeladiu-tant wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza 1914 -1916, adiutant przyboczny cara Mikołaja II 1916 -1917, prezes Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” 1923-1935. Zanim Polska odzyskała niepodległość, hr. Adam nie byl popularny z powodu swej prorosyjskiej orientacji. Niemniej jednali w Polsce odrodzonej piastował liczne funkcje społeczne. W r. 1897 ożenił się z Marią Potocką (1878 -1930). Miał z nią troje dzieci: Aleksandra, Michała (umarł w Angoli, gdzie posiadał plantację kawy) i Helenę (popełniła mezalians, poślubiając pianistę Zygmunta Dygata). Adam Zamoyski zmarł w Warszawie; został pochowany obok żony w parku w Kozłówce.

1940-1944
ALEKSANDER ZAMOYSKI (1898-1961), syn Adama i Marii z Potockich. III ordynat na Kozłówce 1940-1944. Adiutant gen. Władysława Sikorskiego w czasie wojny polsko-radzieckiej 1920 r., odznaczony Krzyżem Viirtuti Militari, major 1 Pułku Ułanów Krechowieckich, uczestnik bitwy pod Kockiem w 1939 r. Aresztowany przez Gestapo w maju 1941 r., więziony w Oświęcimiu i Dachau, zwolniony tuż przed końcem II wojny światowej. W r. 1925 ożenił się z Jadwigą Brzozowską (1908 -1998). Miał z nią czworo dzieci: Adama (1926-1998), Marię, Andrzeja i Jadwigę. Aleksander i Jadwiga zmarli w Montrealu, ich dzieci i wnuki mieszkają w Kanadzie i Stanach Zjednoczonych.