6. Ostrów Mazowiecka – Zaślubiona księżnej Annie

W 1434 r. Bolesław IV nadał osadzie prawa miejskie. W miejscu dzisiejszego ogródka jordanowskiego istniał dwór książęcy. Dnia 6 czerwca 2004 r. na skwerze miejskim odsłonięto pomnik księżnej Anny – matki ostatnich książąt mazowieckich. To jak dotąd jedyny na Mazowszu pomnik poświęcony władcom Mazowsza. Księżna nadała miastu przywilej organizowania 4 jarmarków i 1 targu tygodniowego, co przyczyniło się do dynamicznego rozwoju miasta, które na początku XVI w. zaliczane było do znaczących na Mazowszu.

7. Ostrołęka – Na straży Mazowsza

Położenie miasta u ujścia rzeki Omulew do Narwi nie jest przypadkowe. Już na przełomie XI i XII w. istniała tu strażnica, która miała ochraniać Mazowsze od strony niespokojnej granicy z Prusami i Jaćwingami. Relikty grodu odnaleźć można na południowym krańcu miasta, przy ulicy Ostrowskiej. Gród został zniszczony pod koniec XIII w. i opuszczony w następnym stuleciu. Obok rozwinęło się miasto, które otrzymało prawa miejskie zapewne z rąk księcia Siemowita III. Jego syn książę Janusz I Starszy ufundował kościół farny Nawiedzenia NMP. Obecnie jedynie prezbiterium świątyni zachowało cechy gotyckie.

Nowogród. Na tzw. Wzgórzu Siemowita na terenie Skansenu Kurpiowskiego w XII w. wzniesiono gród, który w XIV w. został przebudowany na niewielki zamek, który nie przetrwał do naszych czasów. Noc Świętojańska obchodzona w skansenie przypomina czasy, gdy na Mazowszu ścierały się wiara słowiańska i chrześcijaństwo.

8. Łomża – Ostatnie dzieło Piastów mazowieckich

Na wysokiej skarpie zwanej Górą Królowej Bony znajduje się jedno z najefektowniejszych grodzisk z pogranicza Mazowsza i Podlasia. Jego umocnienia są doskonale zachowane, a pięć linii wałów świadczy o randze warowni, położonej na północno–wschodnich rubieżach Mazowsza. W 1418 r. książę Janusz Starszy nadał położonej 5 km na północ osadzie Łomży, prawa miejskie.

W 1504 r. księżna Anna wraz z synami podjęła ostatnią fundacje książęcą na Mazowszu – budowę kościoła pod wezwaniem św. Michała Archanioła. Świątynię konsekrowano dopiero w 1531 r. – pięć lat po śmierci ostatniego mazowieckiego księcia Janusza III. Warto tu zobaczyć m.in.: nagrobek pierwszego proboszcza świątyni – Jana Woj sławskiego, który był zarazem ostatnim sekretarzem książąt mazowieckich.

Wizna. Grodzisko zwane Zamczyskiem bądź Górą Królowej Bony, to dawna strażnica Księstwa Mazowieckiego wielokrotnie niszczona przez Litwinów i Krzyżaków.

9. Suraż – Na wschodnich rubieżach Mazowsza

We wczesnym średniowieczu Suraż był miejscem dramatycznych zmagań książąt mazowieckich, Litwinów, Jaćwingów i Rusinów. Początkowo ruski gród w XIII w. opanowali Litwini, którzy odtąd na przeszło kolejne 100 lat zagrażali bezpośrednio ziemiom mazowieckim. Dopiero w 1392 r. Władysław Jagiełło podarował Suraż księciu Januszowi I Starszemu. W pobliżu grodziska odtworzono osadę wczesnosłowiańską NAWIA. Latem rozbrzmiewa tu muzyka średniowieczna, pracują rzemieślnicy, a podczas warsztatów historycznych można zapoznać się m.in. z techniką walki wręcz, strzelaniem z łuku, poznać fach ówczesnego kowala, garncarza i wiele innych.

Nur. Miasto otrzymało prawa miejskie od księcia Janusza I i do tej pory zachowało układ przestrzenny z 1. poł. XV w.

10. Drohiczyn – Tajemnice danielowego wzgórza

Położony nad Bugiem Drohiczyn jest obok Gniezna, Krakowa i Warszawy jednym z czterech grodów koronacyjnych w Polsce. Wychowany na dworze książąt mazowieckich i krakowskich, ruski książę Daniel (po matce wnuk Bolesława Krzywoustego) zjednoczył ziemie ruskie, a w 1253 r. legat papieski koronował go na króla. Z tego okresu pochodzi grodzisko nad Bugiem. U jego stóp odbywają się latem Zloty Wojowników Słowian i Wikingów oraz obrzędy nocy świętojańskiej.

11. Liw – Na turnieju O Pierścień Księżnej Anny

Z dawnej strażnicy książąt mazowieckich pozostała jedynie kamienno-ceglana wieża bramna, która dominuje nad wodami pobliskiego Liwca, oraz fragment murów zamkowych i późniejszy dwór starościński. W jego wnętrzach mieszczą się zbiory broni białej od średniowiecza po XX w.

Na terenie zamku co roku odbywa się turniej rycerski: O Pierścień Księżnej Anny. Zmaganiom „patronuje” córka księżnej Anny Mazowieckiej również Anna, siostra ostatnich książąt Janusza i Stanisława. Anna w Liwie właśnie broniła ostatniego skrawka niezależności księstwa od władzy Jagiellonów.

Mińsk Mazowiecki. Do dziś zachował się średniowieczny układ ulic pamiętający czasy lokacji z rąk księcia Janusza Starszego.

Zakroczym. Jeden z najstarszych grodów na Mazowszu. Gród „Góra Zamkowa” był ośrodkiem licznych zjazdów, których uchwały dały podstawy późniejszemu kodeksowi mazowieckiemu.

2. Czerwińsk – Przed romańskim portalem

Kościół Zwiastowania NMP to unikalny na Mazowszu zabytek sztuki romańskiej. Zachował się m.in. portal kamienny z poł. XII w. i freski z 1. poł. XIII w. W 1148 r. biskup płocki, dzięki wsparciu książąt dzielnicowych ufundował klasztor, do którego sprowadził kanoników regularnych. Klasztor był fundacją biskupią, opieką otaczali go też książęta mazowieccy. Jego przywileje potwierdzał Konrad Mazowiecki, a jego wnuk książę Konrad II został tu pochowany (1294 r.). Latem 1410 r. przed wyprawą na ziemie Zakonu po przeprawie przez Wisłę skoncentrowały się tu wojska polskie, mazowieckie i litewskie. Przed ołtarzem za pomyślność nadchodzącej wojny, modlił się król Władysław Jagiełło, a ślady ostrzy mieczy na kościelnym murze wciąż zwracają uwagę turystów.

Wyszogród. Nad Wisłą zachowały się relikty grodu Konrada Mazowieckiego. W miasteczku znajduje się kościół i klasztor oo Franciszkanów sprowadzonych do Wyszogrodu przez księcia Janusza I Starszego

3. Płock – Najstarsza stolica Mazowsza

Pod koniec XI w. za panowania Władysława Hermana na Ostrowie Tumskim znajdowała się nie tylko stolica Mazowsza, ale faktyczna stolica Polski. Umiejscowienie obok grodu książęcego także stolicy biskupiej umocniło rangę Płocka. Bazylika katedralna (XII w.) – to swoiste mauzoleum książąt mazowieckich. W kaplicy Królewskiej znajdują się sarkofagi Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego. W XIV w. na przeciw katedry stanął zamek (po którym zachowały się jedynie dwie wieże). Powstał z fundacji Kazimierza Wielkiego, ale aż do połowy XV w. stanowił siedzibę książąt mazowieckich.

W Skarbcu Muzeum Diecezjalnego na Wzgórzu Tumskim można obejrzeć m.in.: kielich podarowany kościołowi płockiemu przez Konrada Mazowieckiego. Cenne zbiory dokumentujące dorobek książąt mazowieckich gromadzi Muzeum Mazowieckie (ul. Tumska 8).

Bielsk. Miasto lokowane przez książąt mazowieckich, pod miastem zachowane grodzisko wczesnośredniowieczne w Mokrzku.

Drobin. W kościele parafialnym przy rynku można podziwiać unikalne, renesansowe nagrobki Szreńskich i Kryskich – dygnitarzy książąt mazowieckich.

Sierpc. Jeden z najstarszych ośrodków handlowych na Mazowszu.

Bieżuń. Miasto lokowane za zgodą księcia Siemowita IV. W sąsiednim Karniszynie zachowało się grodzisko z XIII w.

Szreńsk. Ruiny pałacu Szreńskich, który stanął w miejscu pierwszego prywatnego zamku rycerskiego na Mazowszu.

Mława. Miasto założone przez książąt mazowieckich w 1429 r. – miejsce zjazdów, gdzie rozstrzygano spory graniczne z Krzyżakami.

Grudusk. Grodzisko z XI-XIII w. – warownia książąt mazowieckich strzegąca granicy z Prusami.

4. Ciechanów – Dla dam i rycerzy

Na długo przed tym, jak w XIII w. książę Konrad II przyznał istniejącej osadzie przy grodowej prawa miejskie, Ciechanów pełnił funkcję centralnego ośrodka regionu. Życie mieszkańców skupione było wokół grodu na Farskiej Górze, który powstał jeszcze w okresie przedpiastowskim. W 1337 r. gród i osadę najechali i spalili Litwini. Nową warownię – okazały gotycki zamek wzniósł na podmokłych łąkach na prawym brzegu Łydyni, prawdopodobnie książę Siemowit III. Czworobok jego murów, z dwiema cylindrycznymi wieżami stanowi wizytówkę miasta. We wnętrzach zamku w czerwcu odbywa się Biesiada Kasztelańska, w lipcu i sierpniu zaś w atmosferze dbałości o prawdę historyczną rozgrywane są zmagania rycerskie.

Opinogóra. 10 km na wschód od Ciechanowa znajduje się Opinogóra, znana z pałacu Krasińskich, w którego wnętrzach mieści się Muzeum Romantyzmu. Zanim jednak Krasińscy wznieśli pałac, stał na jego miejscu dwór książąt mazowieckich, w którym zmarł jeden z władców Mazowsza – Bolesław IV.

5. Pułtusk – Biskupie miasto, biskupi zamek, książęca opieka

Pułtusk to jedno z najstarszych miast na Mazowszu. Już w XII w. istniał tu gród, który opierał się najazdom Prusów, a później Litwinów. Książęta piastowscy przekazali okoliczne ziemie biskupom płockim, którzy odtąd aż do rozbiorów opiekowali się i zarządzali miastem. W 1339 r. biskup Klemens Pierzchała nadał osadzie przy grodowej prawa miejskie. Wcześniej biskupi płoccy wznieśli okazały zamek, którego burzliwe losy łączą się z dziejami miasta.

Książęta mazowieccy jako darczyńcy biskupów także otaczali miasto swoją opieką. Książę Kazimierz syn Bolesława IV został nawet pochowany w kolegiacie pułtuskiej. Ten unikalny zabytek, z cennym wystrojem m.in. barokowymi ołtarzami, renesansowymi polichromiami, ufundował biskup Paweł Giżycki, który sprawował rządy nad Mazowszem w okresie małoletności książąt mazowieckich. Latem – rynek pułtuski uważany za najdłuższy w Polsce, z ratuszem, kolegiatą i dominującym wzgórzem zamkowym -rozbrzmiewa gwarem straganów, zapachami regionalnego jadła, chlebów, mięsiwa. Tak kultywowana jest tradycja jarmarków średniowiecznych.

Serock. Stolica kasztelani mazowieckiej. O dawnych dziejach świadczą: grodzisko „Barbarka” oraz późnogotycki kościół pw. Zwiastowania NMP ufundowany przez Janusza III i Stanisława – ostatnich książąt mazowieckich.