Szlak kajakowy okólny, długości 33 km. Trasa wiedzie rzekami, kanałami i przez malownicze jeziora Necko i Sajno, z tego część na terenie miasta Augustowa.

0,0 km. Wyruszamy z przystani Domu Wycieczkowego PTTK 3 nad jez. Necko. Płyniemy na pd. zach. do wypływu rzeki Netty z jeziora. Lewy pd. zalesiony brzeg Necka przeważnie wysoki, stromy.

1,0 km. Na lewym brzegu, obramowanym wysokopiennym lasem sosnowym znajdują się: ośrodek wczasowy Fabryki Samochodów Osobowych na Żeraniu ze szpecącym krajobraz hangarem, pływalnia i plaża miejska, parking, a trochę dalej nad jeziorem letni pawilon gastronomiczny na 500 osób.

1,5 km. Wypływ Netty z jez. Necko. Rzeka początkowo płynie na pd. zach. Jest szeroka, o głębokości wystarczającej dla statków, brzeg prawy do pierwszego mostu — podmokły, porośnięty trzciną, lewy — od jez. Necko do drugiego mostu — i prawy między mostami uregulowane.

Tam gdzie do niedawna były błotniste rozlewiska, dziś są piękne bulwary spacerowe. Od strony zach. (prawej) za pasem trzcin i podmokłej łąki ciągnie się od środkowej części jez. Necko, przedmieście będące dzielnicą rybacką Augustowa. Na lewym wsch. wyższym i zalesionym brzegu rozbudowuje się dzielnica Zarzecze. Mijamy nowy piękny budynek Domu Żeglarza LOK, siedzibę ZHP, a tuż przed mostem, schronisko młodzieżowe „Spar-tak”, szkolny ośrodek sportów wodnych z hangarami na łodzie i kajaki, basen-przystań, do której prowadzi zwodzony mostek nad kanałem.

2,5 km. Most drogowy i ul. Czerwonej Armii. W prawo od 30, mostu do centrum miasta i wylotu dróg do Białegostoku, Ełku i Warszawy; w lewo — do stacji kolejowej oraz wylotu dróg do Sejn i Suwałk.

Augustów założony został 17 maja 1557 r. przez Zygmunta Augusta na szlaku handlowym prowadzącym z Białorusi do Królewca. W tym samym czasie, na skutek porozumienia między królem polskim a margrabią Albrechtem, ten ostatni założył miasto Olecko zwane wówczas Margrabowem. Miaisto otrzymało herb z monogramem SA (Sigismundus Augustus) zwieńczonym mitrą wielkoksiążęcą i literami PR (Poloniae Rex).

Według przywileju przechowywanego w Archiwum Akt Dawnych Augustów powstał na miejscu królewskiej wsi wchodzącej w skład włości knyszyńskiej, w miejscu przeprawy przez rzekę Nettę.

Podczas drugiej wojny szwedzkiej Tatarzy z korpusu hetmana Gosiewskiego wracając w 1656 r. z Prus po bitwie pod Prostkami zniszczyli Augustów, a ludność uprowadzili. W rezultacie w 1662 r. miasto liczyło tylko 240 mieszkańców. W 1720 r. zaraza zdziesiątkowała ludność; pozostało zaledwie 480 osób.

Podczas II wojny światowej Augustów i powiat były dwukrotnie terenem działań wojennych powodujących ciężkie straty, zwłaszcza od 23 X 1944 r. do 23 I 1945 r., kiedy linia frontu przebiegała przez miasto i jez. Necko.

Dotkliwe straty przyniosły represje okupanta (aresztowania, tortury, mordy, wysiedlania, rabunki, wywożenie do pracy niewolniczej) mające na celu wyniszczenie fizyczne i złamanie ducha ludności.

Odpowiedzią na terror był ruch oporu i walka z okupantem. Świadectwem ich są liczne upamiętnione miejsca walki martyrologii mieszkańców na terenie miasta isw jego pobliżu, m. in. w listopadzie 1942 r. hitlerowcy rozstrzelali przy ul. Limanowskiego 2 mężczyzn i 2 kobiety; w sierpniu 1944 r. 6 osób (w tym 1 kobietę) przy szosie grodzieńskiej; w listopadzie 1944 r. 8 osób (w tym 2 kobiety). Po wyzwoleniu miejsca kaźni zostały upamiętnione, a zwłoki pochowanych w miejscach egzekucji ekshumowano przenosząc je na cmentarz. Wiosną 1944 r. żandarmi rozstrzelali na terenie dzisiejszej dzielnicy Marchlewskiego 16 osób z obozu karnego w Augustowie, w tym 3 żołnierzy Armii Krajowej. Na miejscu egzekucji położono płytę pamiątkową ku czci zamordowanych.

W dzielnicy Zarzecze znajduje się cmentarz 1500 żołnierzy radzieckich poległych w walce o wyzwolenie Augustowszczyzny w 1. 1944—45. Na miejscu postawiono obelisk.

Obecnie Augustów jest ośrodkiem turystyki, sportów zimowych (łyżwiarstwo), wodnych i popularnym miejscem obozów i kolonii.

Miasto zostało rozbudowane i uporządkowane. Wzdłuż brzegów Netty zbudowano bulwary spacerowe, wzniesiono dzielnice mieszkaniowe.

Miasto otrzymało nowocześnie urządzony szpital, fermentownię tytoniu, kino, fabrykę, obuwia, przetwórnię owocowo-warzywną, piekarnię mechaniczną, przystań żeglugi, zakład produkcyjny „Kobieta”, tartak, warsztaty szkutnicze, szkoły, internaty oraz wiele ośrodków turystycznych, wypożyczalnie sprzętu turystycznego, parkingi.

Augustów ma bezpośrednie połączenie kolejowe i autobusowe z Warszawą oraz miejską komunikację autobusową.

Miasto wielokrotnie niszczone przez wojny i pożary nie zachowało prawie nic ze swego dawnego budownictwa. Jedynymi zabytkami są budynek administracji z czasów budowy Kanału Augustowskiego, położony na cyplu rzeki Netty oraz zespół trzech klasycystycznych budowli zwanych Starą Pocztą, stojących u zbiegu ul. 1 Maja i 29 Listopada, zbudowanych ok. 1830 r. (H. Marconi, A. Dunin) przy dawnym trakcie warszawsko-petersburskim. W ubiegłym wieku poczta posiadała 16 koni. Ekstrapoczta przebywała odległość Augustów—Warszawa, wynoszącą 256 km — w 30 godz., a poczta kurierska w 20 godz. Budynki zniszczone w 1944, po odbudowie w 1962 r. oddano na hotel turystyczny (obecnie Ośrodek Sportu i Rekreacji). Naprzeciw kościoła (1905—11), przy ul. Świerczewskiego 8 — klasycystyczny dom mieszkalny z 1869 r.

Przy ul. 29 Listopada 5a Muzeum Kanału Augustowskiego. Mieści się ono w klasycystycznym dworku z 1826 r., zwanym powszechnie Domkiem Prądzyńskiego. Do 1903 r., tj. do czasu wybudowania specjalnego budynku, miało tu siedzibę biuro Zarządu Budowy Kanału.

Muzeum Kanału Augustowskiego, będące działem Muzeum Ziemi Augustowskiej (ul. 1 Maja 58), powstało z inicjatywy Towarzystwa Miłośników Ziemi Augustowskiej. Otwarcie jego nastąpiło w końcu czerwca 1973 r. w związku z obchodami 150-lecia zaprojektowania budowy Kanału. Ekspozycja Muzeum poświęcona jest historii budowy Kanału oraz obrazuje jego funkcję i wygląd obecny. Na wystawie, znajdują się m. in. oryginalne dokumenty oraz modele ukazujące funkcjonowanie Kanału i jego poszczególnych urządzeń. W jednej z sal urządzane są wystawy czasowe.

Muzeum czynne jest codziennie, prócz poniedziałków i dni poświątecznych, w godz. 10—17. Wstęp — 4 zł, ulgowy — 2 zł. We wtorki wstęp bezpłatny. Bilety upoważniają do zwiedzenia zbiorów etnograficznych w Muzeum Ziemi Augustowskiej przy ul. 1 Maja 58.

W parku, pomiędzy ul. 29 Listopada a Starą Pocztą, przy moście nad Kanałem głaz z tablicą pamiątkową ku czci budowniczych i obrońców Kanału oraz saperów poległych przy rozminowywaniu powiatu augustowskiego, odsłonięty 16 VI 1973 r.

Poniżej mostu, przy ul. Rybackiej 5, tel. 23-57, znajduje się Muzeum Osobliwości. Stworzył je i stale wzbogaca Jan Szostak, stolarz i instruktor z zawodu, artysta ludowy, który komponuje rzeźby z korzeni, leśnych gałęzi, splotów odnóżek, sęków itp. Jego dzieła można oglądać również w Domu Wycieczkowym PTTK, w klubie na rynku, oraz na kilku ekspozycjach krajowych. Spośród ok. 200 form, 80 jest za granicą, na wystawach w Stanach Zjednoczonych, Holandii, ZSRR. Tematami jego prac są m. in. „Dyskobol”, „Ikar”, „Ogrodnik”, „Duch Puszczy”, „Światowid”, „Herkulea”, „Don Kichot”, „Szlachcic krzyczący yeto”, „Rozpacz” oraz wstrząsająca w wymowie scena „Ojciec i syn” w obozie po upadku powstania warszawskiego.

Aby tę placówkę uczynić bardziej atrakcyjną, jej twórca założył mały zwierzyniec, w którym znajdują się: małpka koczkodan, papugi afrykańskie i australijskie pawie, rajskie kurki i przepiórki japońskie, świnki morskie, „Antoś” — oswojony żuraw, wilk i wiewiórka swobodnie poruszająca się po mieszkaniu i obejściu.

Część mebli w mieszkaniu takich jak: stoliki, stołki, kinkiety, lichtarze czy półki są wykonane wg pomysłu właściciela z pni i korzeni.

W dalszym ciągu spływu mijamy z prawej szkołę podstawową, a w głębi za nią, przy ul. 1 Maja budynek Urzędu Miejskiego. 700 m za mostem rozwidlenie Netty. Na lewym brzegu, w miejscu dawnych moczarów — dzielnica willowa. Kierujemy się lewym 300 m długości ramieniem do upustu. Z prawej, na cyplu mieści się charakterystyczny domek z czasów budowy Kanału Augustowskiego, mieszczący obecnie Muzeum Kanału Augustowskiego; z lewej przy ul. 29 Listopada 5 — Kierownictwo i Przystań Żeglugi (tel. 23-01). Ekspozytura Rejonowa Żeglugi Warszawskiej w Augustowie dysponuje na szlaku Kanału Augustowskiego i sąsiednich jeziorach 3 statkami: „Sajno” i „Serwy” (200-osobowe) oraz „Marabut” (65-osobowy). Linia czynna od 15 V do 30 IX; kasa biletowa w godz. 7.30—17.20.

Most drogowy i upust. Kajaki przenosimy z prawej 29, strony upustu przez ulicę ok. 50 m do leżącego niżej Kanału Bystrego.

Ten szeroki (ok. 40 m) o dość żywym nurcie Kanał na początku posiada płycizny i kamienie. Wzdłuż Kanału rozbudowująca się robotnicza dzielnica Limanowskiego. Ulica imienia tego najstarszego działacza polskiego ruchu socjalistycznego, historyka, socjologa i publicysty biegnie w pobliżu prawego brzegu Kanału. Niektóre domki stoją tuż nad wodą.

Na obu brzegach, liczne pomosty przeznaczone do cumowań łodzi, prania itp.

Po 200 m (spływu Kanał staje się głębszy (ok. 50—60 cm), a po wyjściu z nie uporządkowanych „opłotków” podmiejskich, zwłaszcza po osiągnięciu na obu brzegach świerkowego lasu — znacznie ciekawszy.

5,0 km. Kanał przecina droga biegnąca z Augustowa w kierunku pd.-wsch. do Lipska nad Biebrzą (36 km). Most drogowy a tuż za nim z prawej drogomistrzówka.

Dalej płyniemy wśród nadbrzeżnego szpaleru potężnych starodrzewów świerkowych, z rzadka sosen i rosnących tuż nad wodą olch i wierzb. Tu i ówdzie na brzegach, a szczególnie z lewej, na suchym brzegu, wygodne miejsce na odpoczynek i obozowanie.

Przy końcu Kanału brzegi są dość wysokie, dostępne, z miejscami na odpoczynek. Przy ujściu z prawej — hangar dla łodzi rybackich. Rybakówka znajduje się już nad jez. Sajno 150 m od ujścia w prawo.

6,0 km. Ujście Kanału Bystrego do jez. Sajno znajduje się nieco na zach. od środkowej części pn. brzegu jeziora wśród tataraku.

Jezioro Sajno (pow. 5,26 km8, głęb. 27 m, dług. 8,5 km, szer. 1,1 km, 121 m npm.) otoczone iglastą puszczą, jest niezwykle malownicze. Ciągnie się ono z zach. na wsch. (z odchyleniem ku pn.) na przestrzeni 8,5 km, a razem z połączonym w nim we wsch. części jez. Staw Sajenek — ponad 10 km. Jest to największe z jezior augustowskich.

Brzegi jeziora, z wyjątkiem podmokłego pd.-zach. krańca, są wysokie, miejscami urwiste, o piaszczystych plażach i słabo rozwiniętej linii brzegowej.

Na pd. brzegu delikatnie rysującego się półwyspu, naprzeciwko wylotu Kanału Bystrego, widoczna z daleka polanka nadająca się na odpoczynek i obozowanie.

Płyniemy ku wsch., wzdłuż pn., przeważnie wysoko wznoszącego się leśnego brzegu jeziora. Wzdłuż brzegu bieleje wąski piaszczysty pas.

Bo 300 m spływu duża przystań z pomostami dla łodzi wiosłowych, a na wysokim brzegu sosnowego lasu obóz OHP w namiotach.

O ok. 300 m dalej duży Ośrodek Wczasowy Białostockich Zakładów Przemysłu Wełnianego im. Sierżana. Ośrodek posiada 300 miejsc w skanalizowanych domkach z bieżącą wodą ciepłą i zimną, piękny pawilon gastronomiczny, bufet z kawiarnią, przystań z pomostami oraz hangary ze sprzętem pływającym (łódź żaglowa, łodzie wiosłowe i rowery wodne).

W dalszym spływie lewy brzeg ciągle wysoki o piaszczystych plażach osłanianych kępami trzcin i zapleczem sosnowego lasu.

9,5 km. Z lewej, przy drodze Augustów — Lipsk i linii kolejowej do Jastrzębnej, w nadbrzeżnym lesie gajówka Sajenek.

10,0 km. Naturalne zwężenie jeziora zostało wykorzystane do usypania wysokiej grobli i przeprowadzenia wspomnianych wyżej dwóch dróg.

Krótkie przejście wodne na drugą, pn.-wsch. część jez. Sajno znajduje się w pd.-wsch. części grobli.

Jest to ujście krótkiego odpływu następnej części jeziora. Odpływ jest płytki, o licznych głazach i bystrym nurcie.

Wskazane kajak przeprowadzić. Tuż przed przejściem z prawej, na stopniowo wznoszącym się dostępnym brzegu, dobre miejsce obozowania, a dalej w lesie uroczysko Biała Glina.

Po przejściu do pn. części jez. Sajno, zaraz z prawej, brzeg jest piaszczysty, nieco wyżej nadający się na odpoczynek i biwakowanie. Brzegi tej części jeziora od pn. zadrzewione, od pd. zalesione z przybrzeżnym pasem trzcin.

Z lewej, od strony pn.-wsch. wieś Sajenek, w której niegdyś z rudy darniowej wytapiano żelazo. Niektóre z jej zagród widoczne pomiędzy przybrzeżnymi drzewami. Przed nami złoci się piaszczysty, wysoki, wsch. brzeg. Jest to żwirowisko.

Płyniemy do pn.-wsch. krańca jeziora ok. 1,5 km do odpływu wyżej położonego małego jeziorka. Na prawo wspomniana żwirownia i pojedyncze zagrody.

11,5 km. Na pn.-wsch. krańcu jeziora ujście krótkiego odpływu z jez. Staw Sajenek (pow. 0,36 km2, głęb. 12,6 m, dług. 1,7 km, szer. 0,3 km, 121 m npm.).

Ujście odpływu poniżej drewnianego mostu. Na 20 m przed ujściem i pod mostem piaszczysta mielizna. Kajak należy przeprowadzić. Zaraz za mostem początek jez. Staw Sajenek.

Rynna jeziorka prowadzi wśród szpalerów trzcin. Brzegi początkowo niskie, niedostępne. Po 150 m z prawej na wysokim cyplu zagroda, a po 500 m z lewej na wysokim brzegu pokrytym sosnowym lasem miejsce na odpoczynek i obozowanie. Do pn.-wsch. krańca jez. Staw Sajenek uchodzi 3 km długości moczarowata struga, Ruda. Z tego miejsca w kierunku pn. do Jez. Studzienicznego na przełaj przez las 1,7 km, w kierunku pn.-wsch. do śluzy Swoboda 2,5 km.

13,5 km. Po obejrzeniu jez. Staw Sajenek wracamy na jez. Sajno i płyniemy teraz wzdłuż lewego, pd. brzegu jeziora.

Na początku wspomniana plaża oraz miejsce odpoczynku i obozowania z wybornym miejscem do kąpieli. Towarzyszą nam wysokie porosłe lasem malownicze brzegi.

Po blisko 1 km spływu na cyplu lewego brzegu wygodne obozowisko z zatoczką o piaszczystym brzegu. 500 m dalej na drugim cyplu, na wprost Ośrodka Wczasowego im. Sierżana — miejsce na biwak. Płynąc przez najszerszą część jeziora, naprzeciwko ujścia Kanału Bystrego mijamy z lewej uroczysko Podczarnuchę; na półwyspie wspomniane miejsce obozowania.

Płyniemy dalej ku zach. z lekkim odchyleniem ku pd. Brzegi pięknie zalesione, tu i ówdzie z miejscami na odpoczynek.

Na pn. leśnym brzegu pn.-zach. krańca zatoki jez. Sajno, zwanej Królowa Woda, znajduje się Ośrodek Wczasowy Warszawskich Okręgowych Zakładów Gazownictwa „Królowa Woda”.

Ośrodek posiada: 45 domków (35 cztero- i 10 sześcioosobowych) o 200 miejscach noclegowych, pawilon administracyjny (kuchnia i jadalnia na 150 osób), kawiarenkę, pływalnię, przystań oraz sprzęt (15 łodzi, 5 kajaków i 3 rowery wodne).

Domki są wyposażone w kuchenki i gaz. Przy ośrodku jest również pole namiotowe dostępne dla wszystkich.

22,0 km. Z pd.-wsch. krańca jeziora o podmokłych zarośniętych trzciną brzegach, wypływ krótkiej rzeczki Sajownicy. Szeroka i dość głęboka rzeczka przepływa przez podmokłe łąki. Po 700 m drogi z prawej do Sajownicy uchodzi dawnym korytem Netty nadmiar wód niedalekiego Kanału Augustowskiego. O ile popłyniemy wijącą się wśród łąk pod dość bystry prąd rzeką Nettą, to po ok. 600 m drogi i przeniesieniu kajaka przy upuście (10 m) znajdziemy się na wodach Kanału Augustowskiego.

24,0 km. Jeżeli zaś popłyniemy rzeczką Sajownicą dalej, to po 1 km osiągniemy Kanał Augustowski w Białobrzegach. Most drogowy i przystanek PKS na linii Augustów—Białystok.

Po krótkim przeniesieniu kajaka przy upuście znajdziemy się również na Kanale Augustowskim. Strażnica kanałowa na zach. brzegu, telefon. Most drogowy.

W Białobrzegach położonych wśród lasu Kanał przecina drogę z linią autobusową Augustów—Białystok. Na miejscu sklep i restauracja.

Dalej płyniemy pod słaby prąd Kanałem do Augustowa. Niskie brzegi Kanału o czystej gładkiej powierzchni wody obramowane są trzcinami.

24,5 km. Z prawej wspomniany poprzednio upust nadmiaru wody kanałowej, zwany Sajownicą. W dalszej drodze do wsch. brzegu Kanału podchodzą kępy lasu. Płyniemy w obramowaniu nadbrzeżnych topól.

28,5 km. Kanał przecina droga prowadząca z Augustowa do Lipska. Na prawym brzegu mieszkaniowa dzielnica Augustowa im. Limanowskiego.

29,5 km. Po przebyciu śluzy Augustów znajdziemy się na rzece Netcie w obrębie Augustowa. Pozostaje nam do przebycia opisana już początkowa część naszego małego szlaku „Z Augustowa do Augustowa”.

Przystań Domu Wycieczkowego PTTK nad jez. Necko.
Józef Kuran