STER Spływy Kajakowe, kajaki Mazury, Pilica

Trzy wieże Czerska

Czersk – wieś położona u stóp potężnego zamczyska – posiada starą metrykę. Jego historia zaczyna się wprawdzie w I połowie XIII wieku – co potwierdzają dokumenty pisane – ale żeby zlokalizować tu gród, teren ten znacznie wcześniej musiał odznaczać się odpowiednimi warunkami obronnymi, a co za tym idzie, posiadać pewną ciągłość osadniczą.

Około roku 1245 do Czerska przeniesiono – ze stołecznego wówczas Grójca – kasztelanię, a później – siedzibę archidiakonatu. Od tej pory Grójec stracił swą pierwszoplanową rolę południowym Mazowszu, a Czersk stał się najważniejszym ośrodkiem politycznym i kościelnym w tej części Mazowsza.

Przed wspomnianymi zmianami administracyjnymi, został tu wzniesiony – z fundacji księcia mazowieckiego Konrada I – obronny zamek. Tworząc tę siedzibę książę mianował równocześnie Czersk stolicą księstwa czerskiego, jednej z nowo utworzonych jednostek administracyjnych. Zachowane w archiwach dokumenty świadczą o tym, że znany z krewkości książę więził w murach swej nowej warowni, młodocianego wówczas Bolesława Wstydliwego i jego matkę Grzymisławę, chcąc w ten sposób wymóc na nim zrzeczenie się praw do księstwa krakowskiego. W roku 1229 więźniem zamku był także książę Henryk Brodaty, którego Konrad chciał zmusić do zrzeczenia się dzielnicy senioralnej. No cóż, różne były wówczas sposoby na osiąganie osobistych celów.

Konrad I Mazowiecki jest najbardziej znaną postacią czerskiego zamku – i prawdę mówiąc – jemu też Czersk najwięcej zawdzięcza. A jak powstało udzielne księstwo mazowieckie? Na mocy testamentu Bolesława Krzywoustego, Mazowsze przypadło Bolesławowi Kędzierzawemu. Po nim ziemie te odziedziczył jego syn – Leszek. Po jego bezpotomnej śmierci przeszły na jego stryja, Kazimierza Sprawiedliwego. Dwaj synowie Kazimierza – Leszek Biały i właśnie Konrad, zawarli między sobą układ w Sandomierzu, na mocy którego młodszy – Konrad otrzymał Mazowsze wraz z ziemiami chełmińską, dobrzyńską i kujawską.

Sam Konrad I przeszedł do historii jako ten, który sprowadził do Polski Krzyżaków – czym naraził się na niechęć potomnych. Ale – gwoli sprawiedliwości – powiedzieć trzeba, że uczynił to w konkretnych warunkach politycznych. I chyba wówczas każdy na jego miejscu uczyniłby tak samo. Książę bowiem był wytrawnym politykiem i człowiekiem mądrym. Choć przecież – jak wszyscy Piastowie – z natury popędliwy i porywczy, nie gardzący nawet brutalnością w załatwianiu swych politycznych i rodzinnych porachunków (Piastowie to krwawa dynastia), przecież był świetnym organizatorem i dobrym gospodarzem. Nadawał ziemie rycerzom i Kościołowi, jako że postęp chrześcijaństwa na ziemiach mazowieckich był znacznie opóźniony. Przyznawał ludności liczne swobody i zachęcał do osadnictwa na tych terenach. Dzięki temu właśnie wrastało zaludnienie Mazowsza. Kiedy jednak częste najazdy Prusów zmusiły księcia do ucieczki i schronienia się w okolicach Wiskitek kolo Sochaczewa – wpadł na pomysł, aby szukać pomocy przeciwko pogańskim plemionom u Krzyżaków, co w konsekwencji spowodowało oddanie im ziemi chełmińskiej w lenno w 1226 roku, choć formalne jej przekazanie nastąpiło dopiero w dwaj lata później.

Panowanie krewkiego księcia przypada na bardzo burzliwe lata. Urodził się w 1187 roku. Od 1202 roku był także księciem krakowskim. Potem stracił tron senioralny, by go odzyskać w latach 1229-1232 i następnie w 1241-1243. Nie zaniedbywał swoich ziem. Gospodarował bardzo mądrze. Dbał nie tylko o rozwój ziem i osadnictwo, zajmował się także ochroną zwierzyny i zaszczepił swoimi następcom ideę walki o tron krakowski. Przez wiele lat bronił swego dziedzictwa przed najazdami Jaćwingów i Prusów, posuwając się w tym zmaganiach niekiedy nawet do gwałtów i morderstw, ale takie to wówczas były czasy, bezkompromisowe i bezlitosne. Kiedy zmarł w roku 1247 – pozostawił Mazowsze kwitnące, pod względem gospodarczym i – jak na owe czasy – bezpieczne.

Przypuszczać więc należy, że właśnie dzięki dalekosiężnym planom politycznym księcia Konrada Grójec stracił swoją dotychczasową pierwszoplanową rolę na południowym Mazowszu, najprawdopodobniej ze względu na dogodniejsze położenie Czerska, a to z uwagi na obronność miejsca jak też i przechodzące tam szlaki handlowe.

Mimo zniszczeń spowodowanych najazdami Litwinów i Rubinów, którzy to w roku 1262 zdobyli zamek – jeszcze wówczas nie ufortyfikowany – mimo śmierci kolejnego dziedzica – księcia Ziemowita I w niewoli jego syna – Konrada II, Czersk nie przestawał się rozwijać. Po przeniesieniu tu wspomnianychjuż urzędów, stał się najważniejszym ośrodkiem miejskim południowego Mazowsza, ale tylko na pó wieku, bowiem najbardziej zasłużony dla tej dynastii książę Janusz I, rozbudował zamek, potwierdzi nadane miastu przywileje i… przeniósł siedzibę książęcą do Warszawy.

Od początku XIV wieku datuje się powolny upadek grodu, a godzi się wspomnieć, że Czerski otrzymał prawa miejskie przed 1350 r. Przyczyn upadku miasta było wiele, między innymi: odsunięcie się koryta Wisły, wielokrotne zniszczanie powodowane najazdami i pożarami oraz… stały rozwój niedalekiej Warszawy. Mimo to Czersk aż do wieku XIX był siedzibą władz administracyjnych ziemi czerskiej, obejmującej trzy okręgi z miastami: Czerskiem, Warką i Grójcem.

Po włączeniu Mazowsza do Korony w roku 1526, ziemie te dostały się królowej Bonie – jako oprawa. Rezydując na zamku warszawskim, była jednak częstym gościem w Czersku i właśnie tutaj, jak również w sąsiednim Grójcu czy Goszczynie – nadawała przywileje na zakładanie ogrodów, w których zalecała uprawę nie znanych wówczas w Polsce warzyw, które przywiozła ze swojej rodzinnej ziemi – księstwa Bari.

Miasto jednak upadło. Nowych zniszczeń przysporzyły mu, a także zamkowi – najazdy szwedzkie. W budowli tej – po bitwie pod Warką, gdzie wojska polskie pod wodzą Stefana Czarnieckiego, rozgromiły liczne zgrupowanie szwedzkie – schroniły się pozostałe przy życiu oddziały Szwedów. Po kilkudniowych walkach, broniący się w murach zamku najeźdźcy – wysadzili go w powietrze. Od tej pory fortalicja ta pozostaje w ruinie.

I Czersk przeżył – krótki wprawdzie – okres odrodzenia, kiedy to starostą został tu marszałek wielki koronny – Franciszek Bieliński, który postawił sobie za punkt honoru restaurację miasta i zamku. Zamierzenia te przerwała jego przedwczesna śmierć i zaprzepaszczone zostały podjęte już prace. Gród znów począł ubożeć, zamilkł gwar licznie i hucznie odbywanych tu jarmarków, a i mieszkańcy woleli jeździć po zakupy do pobliskiego miasta, zwanego Nowym Jeruzalem, zwanym dziś jako Góra Kalwaria. Tradycje były jednak bardzo silne, skoro aż do początków XIX wieku Czersk stanowił siedzibę starosty i kasztelana, mieściły się tu także sądy – grodzki i ziemski. Miasta nie ominęły także różne nieszczęścia, powodowane licznymi kataklizmami: zarazami, pożarami, oraz wylewami rozlewisk Wisły. Mieszkańcy grodu cierpieli za udział w powstańczych zrywach narodowych, a i zniszczeń przysporzyły mu dwie wojny światowe. Cierpiało miasto, jego substancja i mieszkańcy.

Zamek czerski posiada dotychczas zachowane trzy wieże. Najokazalsza – to wieża bramna z brana wjazdową, usytuowaną od strony wschodniej. Na przeciwległym krańcu dziedzińca wznosi się okrągła baszta zwana – ze względu na swój architektoniczny kształt i funkcję pełnioną w zamku – arsenałem. Trzecia i największa z zachowanych wieżyc – to baszta więzienna, pod którą znajduje się loch mający 10 m. głębokości. Mury są obecnie zabezpieczone przed niszczeniem a sam zamek przystosowano do pełnienia funkcji obiektu turystycznego, stanowiącego wspaniałą pamiątkę historii tych ziem.

Każdy kto wejdzie w mury czerskiej warowni, będzie urzeczony urokiem tego miejsca, jego spokojem i oddechem wieków tchnących ze starych, gotyckich jeszcze murów. Nie skąpi zamczysko wrażeń i uroków. Pozwoli również na chwilę zadumy nad ułomnością ludzkich poczynań, szybkością upływającego czasu i nad ojczystą historią, która będąc w zasięgu ręki, jest równocześnie tak odległą.