polskiPowiat Tomaszowski — Atrakcje turystyczne
Powiat Tomaszowski — Turystyka
Gmina Będków
Kościół parafialny p.w. Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Będkowie — został ufundowany w 1462 r. przez Piotra i Mikołaja Spinków (zwanych również Wspinkami), ówczesnych właścicieli Będkowa. Kościół jest orientowany, murowany z tzw. cegły zendrówki. Jest to budowla jednonawowa z krótkim, zamkniętym prezbiterium, do którego przylega zakrystia i skarbczyk. Kościół był przebudowywany, głównie w XVIII w., kiedy to m.in. dostawiono kaplicę Pana Jezusa.
Cennym zabytkiem jest pochodzący z okresu fundacji kościoła obraz przedstawiający Matkę Boską z Dzieciątkiem, znajdujący się w ołtarzu głównym. W świątyni odnaleźć można również szereg tablic epitafijnych, najstarsza z 1574 r. Pozostałe wyposażenie wnętrza, m.in. ołtarz główny i boczne, pochodzą w większości z XVIII w. Po wejściu do kościoła zwraca uwagę przepiękny, rokokowy, wyściełany czerwonym aksamitem tron biskupi, który datowany jest na II poł. XVIII w.
Przy murze kościelnym wznosi się murowana, ośmioboczna dzwonnica. Na cmentarzu przykościelnym zachowało się kilka kamiennych nagrobków, głównie z XIX stulecia.
Drewniany kościół w m. Rosocha — ufundowany w roku 1762 przez bpa Jana Dembowskiego. Jest to świątynia orientowana, jednonawowa, o konstrukcji zrębowej, oszalowana. Nawa ma podstawę zbliżoną do kwadratu, a prostokątne prezbiterium jest węższe. Na belce tęczowej wznosi się ludowy krucyfiks z XVII w. W barokowym ołtarzu głównym znajduje się gotycko — renesansowa rzeźba św. Zygmunta z I poł. XVI w. Dwa boczne ołtarze pochodzą również z okresu baroku.
Gmina Budziszewice
Kościół parafialny p.w. Przemienienia Pańskiego w Budziszewicach — parafia była erygowana w tym miejscu już w 1364 r. Ziemowit, książę mazowiecki, ufundował w roku 1336 drewniany kościół. Został on doszczętnie zniszczony w czasie pożaru. W 1521 r. była wzniesiona nowa świątynia, również drewniana, która także spłonęła w 1749 r. Nowy kościół wzniósł Józef Marczewski, starosta budziszewicki. Świątynia ta przetrwała do XIX w. — wówczas została rozebrana. Obecny murowany, neogotycki, jednonawowy kościół, wybudowano z datków parafian wiatach 1907 – 1911 według projektu arch. Nowickiego. 14 maja 1911 r. konsekrował go biskup Kazimierz Ruszkiewicz.
Dwór w Węgrzynowicach — budynek w stylu barokowym, przykryty czterospadowym dachem. Najprawdopodobniej został zbudowany na przełomie XVII i XVIII w. w miejscu poprzedniego, w którym urodził się ok. roku 1636 poeta Jan Chryzostom Pasek. Budynek i otaczający go XVIII-wieczny park położone są na malowniczym wzniesieniu.
Gmina Czerniewice
Kościół parafialny p.w. św. Małgorzaty w Czerniewicach — świątynia wzniesiona została w II poł. XVIII w. Jest to drewniany budynek jednonawowy o konstrukcji zrębowej. Nawa została wzniesiona na rzucie prostokąta, a wieńczy ją węższe, wieloboczne prezbiterium. Kościół przykryto dwuspadowym dachem. Wewnątrz bardzo ciekawy, drewniany ołtarz główny, pochodzący z XVII w. W centrum znajduje się malowany na desce obraz olejny przedstawiający ukrzyżowanego Chrystusa. Natomiast w dwóch bogato zdobionych bocznych skrzydłach ołtarza odnajdujemy wizerunki św. Małgorzaty i św. Andrzeja. Pozostałe wyposażenie wnętrza datowane jest na XVII i XVIII w.
Obok świątyni wznosi się wolnostojąca drewniana dzwonnica konstrukcji słupowej, pochodząca z II poł. XVIII stulecia.
Kościół parafialny p.w. św. Jakuba Apostoła w Krzemienicy — świątynia murowana, zbudowana w miejscu stojącego tu wcześniej kościoła drewnianego. Usytuowana jest na wzgórzu, dzięki czemu nie sposób jej nie zauważyć. Kościół zbudowany został w stylu gotyckim z elementami renesansu. Jego budowa rozpoczęta została w 1598 r. a fundatorami byli Franciszek i Wawrzyniec Lipscy. Budowę kościoła ukończono w ciągu zaledwie 2 lat, w roku 1600.
Kościół w Krzemienicy jest jednonawowy, z dwudzielnym prezbiterium. Do większej części prezbiterium od strony północnej przylega zakrystia, zaś do nawy od południa kruch-ta, a od zachodu wysoka wieża.
Wewnątrz znajduje się drewniany, renesansowy ołtarz główny, wykonany na początku XVII stulecia, tuż po zakończeniu budowy kościoła. Ołtarz ten posiada dwie kondygnacje, z której każda zawiera trzy pola z wizerunkami Matki Bożej i świętych. W centrum ołtarza przedstawiono scenę Ukoronowania Najświętszej Maryi Panny. W krzemienickim kościele w 1968 r. nakręcono część scen do filmu „Pan Wołodyjowski”, gdzie „gra” on kościół w Kamieńcu Podolskim.
W okolicy: przy drodze z Krzemienicy do Lipia stoi kapliczka przydrożna z 1635 r.
Kapliczka przydrożna w m. Podkonice Duże — pochodzi z początku XIX w., z figurą św. Jana Nepomucena.
Gmina Inowłódz
Kościół parafialny św. Michała Archanioła — znajduje się w centrum Inowłodza, nad rzeką Pilicą. Kościół zbudowano w roku 1520, a gruntownie przebudowano w XIX w. Jest to świątynia neogotycka, orientowana, jednonawowa. Wewnątrz znajduje się gotycki relikwiarz zawierający szczątki św. Idziego.
Synagoga — zbudowana w XIX w. dla miejscowych Żydów, stanowiących wówczas większą część mieszkańców Inowłodza. Jest to rzadko spotykany zabytek w miejscowościach w regionie łódzkim, gdyż Niemcy palili i wyburzali świątynie judaistyczne.
Ruiny zamku — zamek, wybudowany na polecenie króla Kazimierza Wielkiego, został zniszczony podczas potopu szwedzkiego. Do czasów współczesnych dotrwały jedynie odsłonięte relikty wieży oraz innych pomieszczeń. Zamek miał pełnić rolę twierdzy, usytuowanej na jednym z najbardziej znanych ówcześnie polskich szlaków handlowych.
Cmentarz wojenny z 1918 r. — spoczywają tu żołnierze, którzy zginęli w walkach I wojny światowej w rejonie Inowłodza.
XIX-wieczne wille w Zakościelu: „Nowy Dwór” — aktualnie gospodarstwo agroturystyczne, „Urbanówka” — obecnie Ośrodek Młodzieżowy Fundacji PROeM, oraz willa z okresu międzywojennego „Stefanówka”. Wieś ma duże tradycje wytwórstwa ludowego, hafciarstwa, tkactwa, wyrobów ze słomy oraz słynnych poza granicami kraju wycinankach. Na terenie wsi znajdują się również ruiny pieca hutniczego i źródełko Tuwima (wody żelaziste).
Kompleks schronów poniemieckich
Dom Ludowy w Królowej Woli –budynek został poświęcony w 1932 r., a jego fundatorem był prezydent Ignacy Mościcki. Obecnie jest on siedzibą biblioteki, czytelni oraz różnych organizacji.
Kościół parafialny p.w. Matki Bożej Królowej Korony Polskiej (zobacz również).
Posąg żubra — stał się nieformalnym herbem miejscowości. Naturalnej wielkości posąg odlany został w Petersburgu, w latach 1862 –1915 znajdował się w Białowieży. Pod koniec I wojny światowej wywieziony został do Moskwy. W 1921 r. zwrócono go władzom polskim. Posąg na 7 lat stanął na dziedzińcu Zamku Królewskiego w Warszawie. W 1928 r., na mocy decyzji prezydenta Ignacego Mościckiego, znalazł się w Spale.
Dom Pamięci Walki i Męczeństwa Leśników i Drzewiarzy Polskich im. Adama Loreta. (zobacz również).
Grób Marii Wielopolskiej — znajduje się w lesie nieopodal wjazdu do Spały od strony Tomaszowa Mazowieckiego. Maria Wielopolska była żoną wieloletniego zarządcy rezydencji spalskiej z czasów carów rosyjskich.
Obelisk św. Huberta (zobacz również).
Ośrodek Przygotowań Olimpijskich — znajduje się po lewej stronie drogi prowadzącej do Inowłodza. Odbywają się tutaj liczne zawody oraz konkursy lekkoatletyczne i pływackie. Z ośrodka mogą korzystać nie tylko sportowcy, ale również turyści.
Młyn wodny w m. Fryszerka– drewniany, zbudowany na początku XX w. Obecnie smażalnia ryb.
Gmina Lubochnia
Kościół parafialny p.w. Wniebowzięcia NMP w Lubochni –stanowi niezaprzeczalną wizytówkę Gminy Lubochnia. Historycy zgodnie podają, że w roku 1111 król Bolesław Krzywousty ufundował tu pierwszy kościół. Wybudowanie kościoła zaledwie kilkadziesiąt lat od przyjęcia przez Polskę chrześcijaństwa świadczy, że Lubochnia odgrywała wówczas jakąś ważną rolę.
Obecny, murowany kościół w stylu neobaro-kowym został wzniesiony przez społeczeństwo wiatach 1914 – 1920. W świątyni możemy podziwiać pochodzące Graffito — nagrobek Macieja i Adama Korycińskich. Jest to pochodzący z przełomu XVI i XVII wieku, piaskowiec. Po rozwiązaniu parafii w Małczu został przeniesiony do Lubochni, mocą zarządzenia Komisji Rządowej z 1693 r. i wmurowany w ścianę kościoła. Od 1988 r rzeźba znajduje się we wnętrzu świątyni.
Budynek dróżniczówki wm. Dąbrowa — wzniesiony na początku XX wieku. Jest to unikatowy przykład architektury drewnianej z tego okresu. Zachowane zostały liczne i bogate w formie ozdoby snycerskie. Przetrwała bez przekształceń oryginalna konstrukcja zrębowa ścian, pierwotny układ wnętrz, bryła oraz podziały i detale elewacyjne i stolarka otworowa. Obiekt znajduje się pod opieką właścicieli Janiny i Władysława Dzierżanowskich.
Cmentarz rzymsko –katolicki w Jakubowie na którym znajduje się nagrobek Karoliny Augusty Bogusławskiej, żony twórcy Teatru Narodowego Wojciecha Bogusławskiego. Na uwagę zasługuje najstarsza część cmentarza ze świadectwami dawnej sztuki pomnikar-skiej z XIX wieku.
Zespół Dworski w Małczu — w XIX w. folwark z dworkiem myśliwskim na skraju wsi Małecz należał do rodziny hr. Ostrowskich. Do 1959 r. teren ten należał do PFZ, następnie został przejęty przez teatr im. Jaracza w Łodzi. Obecnie zabytek znajduje się pod opieką Hufca Harcerskiego w Pabianicach i pełni funkcję ośrodka kolonijnego.
Dawny dworek adoptowano na pomieszczenia administracyjne i pokoje mieszkalne dla wypoczywających. W sezonie letnim oferujg 150 miejsc noclegowych z wyżywieniem. W pobliżu dworku usytuowany jest budynek mieszkalny z małym ogródkiem. Budynek dawnego spichlerza rozbudowano i adoptowano na kuchnię ze stołówką. Cenną wartością przyrodniczą jest otaczający dworek, zabytkowy XIX — wieczny park o powierzchni 8,1 ha.
Na terenie parku znajduje się 14 pomników przyrody. Występują liczne wierzby, akacje, a także świerki, modrzewie, topole, wiązy, klony jesionolistne, sosny zwyczajne, głogi, jarzębiny. Na szczególną uwagę zasługuje, znajdujący się w pobliżu największego stawu, dąb o średnicy pnia wynoszącej 180 cm, oraz piękna polana otoczona starymi dębami, lipami, brzozami oraz sosnami. Przed frontem dworku można podziwiać kilka okazów pokaźnych rozmiarów kasztanowców. Utworzone ze starych drzew aleje (dębowa, brzozowa, grabowa, leszczynowa) wskazują na dawny układ dróg.
Gmina Rokiciny
Zajazd poczty konnej w Rokicinach — budynek w stylu eklektycznym stojący tuż obok przejazdu kolejowego w Rokicinach. Jest to jednopiętrowa, murowana budowla wzniesiona na planie prostokąta, nakryta dachem dwu-spadowym, i wyższą kwadratową wieżą wysuniętą ryzalitowo ze ściany południowej i krytą dachem namiotowym. Został wzniesiony w 1848 r. z przeznaczeniem na zajazd poczty konnej.
Kościół parafialny p.w. Matki Bożej Różańcowej w Łaznowie– parafia została erygowana w tym miejscu 15 maja 1431 r. przez bpa gnieźnieńskiego Wojciecha Jastrzębca. Obecny, drewniany kościół został zbudowany w latach 1755 – 1756 z fundacji bpa włocławskiego Antoniego Sebastiana Dembowskiego, na miejscu poprzedniego. Kościół jest orientowany, konstrukcji zrębowej, nawa zbudowana została na planie prostokąta, prezbiterium jest węższe i niższe. W 1965r. przedłużono nawę główną o 4 m, oszalowano ściany deskami, a w 1966 r. cały kościół odmalowano. Od strony północnej znajduje się murowana zakrystia. Dzwonnicę zbudowano w XVIII w.
Kapliczka przydrożna w m. Popielawy — pochodząca z poł. XVIII w.
Gmina Rzeczyca
Kościół parafialny p.w. św. Katarzyny w Rzeczycy — budynek murowany, wzniesiony wiatach 1889 – 1891 w miejscu starego, drewnianego kościoła z inicjatywy ks. Mieczysława Skarżyńskiego. Jest to budowla jednonawowa, wzniesiona w stylu neogotyckim na rzucie krzyża z dwuwieżową fasadą. Kościół był konsekrowany dnia 11 czerwca 1891 r. przez arcybiskupa Wincentego Chościak-Popiela, Metropolitę Warszawskiego.
Wewnątrz znajdują się dwie kropielnice z piaskowca zdobione herbem „Poraj”, chrzcielnica z XVI w., obraz przedstawiający Świętą Rodzinę z I poł. XVI w. oraz portret ks. Jędrzeja Ki-towicza.
Kapliczka przydrożna słupowa w Grotowicach — wybudowana na skraju parku dworskiego w 1607 r. przez Macieja Grotowskiego, miejscowego dziedzica. Można na nim odnaleźć dwa herby: „Rawicz” i „Ciołek”. Pomnik upamiętnia zwycięską bitwę Zygmunta III Wazy pod Guzowem (Grotowski miał w nif| znaczący udział), a jednocześnie miał być wyrazem wdzięczności za hojność króla, dzięki której grotowicki ród po tym zdarzeniu bardzo przybrał na znaczeniu.
Gmina Tomaszów Mazowiecki
Kościół parafialny p.w. św. Małgorzaty w Chorzęcinie — parafia erygowana w XIII w. przez abpa gnieźnieńskiego Jana herbu „Tarnawa”. Pierwotnie znajdował się tu kościół drewniany, kolejny wybudowano w 1776 r. Obecny murowany, wg projektu Kornela Szrettera konsekrowany został 27. V. 1899 r. przez biskupa Kazimierza Ruszkie-wicza, sufragana warszawskiego. W jego wnętrzu znajdują się elementy wyposażenia starszego drewnianego kościoła, w tym późnogotycka kropielnica ozdobiona herbem „Prus” i datą 1528.
Kompleks schronów poniemieckich w Jeleniu.
Kościół p.w. św. Anny i klasztor OO. Franciszkanów w Smardzewicach — w 1620 r. w pobliżu obecnego klasztoru Wojciechowi Głowie, gospodarzowi ze Smardzewic objawiła się św. Anna wraz z Jezusem i Najświętszą Maryją Panną. Rozgłos cudów w miejscu objawienia św. Anny przyciągał do tego miejsca wielu pątników. Dlatego ówczesny biskup kujawski Paweł z Wołuczy Wołucki podjął decyzję o zbudowaniu drewnianego kościółka. Było to w roku 1622. Biskup Maciej Łubieński sprowadził z Piotrkowa Trybunalskiego w roku 1639 OO. Franciszkanów i powierzył im opiekę nad smardzewickim kościółkiem. Wiatach 1683 – 1699 wzniesiono z inicjatywy biskupa warmińskiego, Jana Stanisława Zbąskiego istniejący do dziś kościół murowany. Budynek składa się z nawy, prezbiterium, chóru kościelnego wspartego na trzech arkadach filarowych i z kruchty. Wewnątrz kościoła znajduje się 11 ołtarzy z XVII i XVIII wieku.
Klasztor OO. Franciszkanów został wybudowany później — wiatach 1722 – 1726 przy wsparciu biskupa Krzysztofa Szembelka. Budynki klasztorne są dwukondygnacyjne i składają się z trzech skrzydeł. Budowla otoczona jest murem z neogotycką bramą wejściową z XIX w.
Kopalnia „Biała Góra” — największa w Polsce kopalnia piasków kwarcowych. Eksploatację metodą odkrywkową rozpoczęto na tych terenach w 1922 r. Biało-górskie złoża piasków odznaczają się bardzo wysoką zawartością kwarcu (ok. 99%) i znajdują zastosowanie w przemyśle szklarskim.
Kościół p.w. św. Wacława w Twardej — ściany kościoła są współcześnie zbudowane z czerwonej cegły. Dach natomiast pochodzi z drewnianego kościoła znajdującego się pierwotnie we wsi Tobiasze, koło Tomaszowa Mazowieckiego Kościółek ten, pochodzący z II poł. XVIII w., został przeniesiony staraniem Antoniego Ostrowskiego do osady Tomaszów i był pierwszym kościołem rzymsko — katolickim tej miejscowości. W latach 80-tych XX w. przeniesiono kościółek do wsi Twarda. Kościołowi został przywrócony pierwotny wygląd z zachowaniem drewnianych ścian, a wnętrze zdobią oryginalne ołtarze z głównym patronem św. Wacławem.
Gmina Ujazd
Kościół parafialny p.w. św. Wojciecha Biskupa i Męczennika w Ujeździe — murowana, barokowa, jednonawowa budowla powstała w latach 1676 — 1680 z fundacji abpa gnieźnieńskiego Andrzeja Olszewskiego. Konsekrowany w 1694 r. przez bpa Jerzego Albrechta Denhoffa. W 1892 r. do kościoła dobudowano od strony zachodniej kaplicę — mauzoleum rodzinne Ostrowskich, zaprojektowane przez arch. Konstantego Wojciechowskiego, w stylu barokowym. Nawa zbudowana została na rzucie prostokąta, tak jak przylegające do niej, nieco węższe prezbiterium, do którego od wschodu dobudowano zakrystię. We wnętrzu znajdują się zabytkowe sklepienia: w nawie kolebkowe z lunetami, w prezbiterium kolebkowo –krzyżowe. W wyposażeniu świątyni zwraca uwagę rokokowy ołtarz główny z II poł. XVIII stulecia, obraz szkoły włoskiej z XVII w, stylowe witraże oraz nagrobek Jana Szczawińskiego (zm. w 1615 r.) przedstawiający leżącą postać w zbroi.
Ponieważ zabytkowa świątynia była za mała dla rozrastającej się przez wieki parafii, w 1987 r. wmurowano kamień węgielny pod nową świątynię, trzykrotnie większą od istniejącej. Nowy kościół, zaprojektowany przez arch. Aleksego Dworczaka, jest zbudowany od strony wschodniej kościoła zabytkowego. Poświęcenia nowej świątyni dokonał 23 kwietnia 1993 r. abp Władysław Ziółek. Przy kościele postawiono dwie figury: Chrystusa Miłosiernego i Matki Bożej Fatimskiej.
Obok kościoła stoi murowana, klasycystyczna dzwonnica z przełomu XVIII i XIX stulecia. Na przeciwko świątyni stoi zabytkowy drewniany dworek konstrukcji zrębowej, wzniesiony w 1850 r.
Pałac Antoniego Ostrowskiego — wybudowany w stylu neogotyckim w 1812 r. w miejscu wcześniejszego, XVII — wiecznego pałacu dzieła Kaspra Denhofa, który z kolei budując go wykorzystał mury po istniejącym w tym miejscu, zniszczonym zamku. Przy pałacu znajduje się park z I poł. XIX stulecia o powierzchni 14 ha. Prowadzi do niego brama murowana zł. poł. XIX stulecia, na której słupach można zobaczyć siedzące niedźwiedzie — element nawiązujący do herbu rodu Ostrowskich „Rawicz”, który przedstawia pannę na niedźwiedziu.
Gmina Żelechlinek
Układ przestrzenny w Żelechlinku — wieś wielodrożnica.
Kościół parafialny p.w. św. Bartłomieja w Żelechlinku — budynek murowany, zbudowany na początku XX w. w stylu neogotyckim. Jego fundatorem był ówczesny proboszcz — ks. Dominik Prażmo.
Cmentarz w Żelechlinku — najstarsze nagrobki pochodzą z XIX w.
Turystyka w gminie Mogielnica
Warto zobaczyć
Kościół p. w. św. Floriana w Mogielnicy został wzniesiony w latach 1892 – 1895 wg projektu Władysława Marconiego. Polichromia wykonana została przez Leona Zdziarskiego w latach 1930 – 1931. Wewnątrz świątyni na uwagę zasługują ołtarze: główny ku czci patrona parafii św. Floriana, ołtarz św. Józefa z I poł. XIX w. oraz neogotycki ołtarz boczny z obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus z XVII w. Do innych cennych zabytków należą: monstrancja stylowa ze stopą z 1608 r., krzyż z relikwiami Drzewa Krzyża, kielich gładki z XVI II w., ornaty XVIII i XIX w., dzwony (jeden z 1854 r., drugi z 1920 r.). Na uwagę zasługują również: zakrystia z neogotyckim sklepieniem, witraż Św. Apostołów Piotra i Pawła, fresk Św. Wacława, galeria portretów mogielnickich proboszczów, ołtarze Św. Antoniego i Serca Jezusowego.
Kościół p. w. Świętej Trójcy w Mogielnicy znajduje się na cmentarzu grzebalnym. Wzniesiony został w XVI Iw., po 1820r. gruntownie odrestaurowany. Budowla drewniana o konstrukcji zrębowej, oszalowana. Wewnątrz ciekawe zabytki: trzy krzyże ołtarzowe jeden barokowy, drewniany z XVIII w., drugi klasycystyczny, cynowy z I poł. XIX w., trzeci mosiężny z XIX w., skrzynia z okuciami żelaznymi z XVIII w., dwa lichtarze z poł. XIX w. oraz fotel w stylu Ludwika Filipa. Uwagę przyciąga ołtarz główny z obrazem Najświętszej Trójcy.
Kościół parafialny we wsi Michałowice. Budowę rozpoczął w roku 1749 dziedzic Świdna, Stanisław Świdziński a ukończył w 1754r. Jest to budowla jednonawowa z dwiema wieżami. W ołtarzu głównym umieszczony jest obraz Wszystkich Świętych przypisywany Baciarellemu. W ołtarzach bocznych umieszczonych w narożnikach znajduje się z prawej strony nawy barokowy krucyfiks z lewej obraz Matki Boskiej Michałowskiej. Ponadto warto zwrócić uwagę na zabytkową ambonę chrzcielną i organy. Nad chórem widnieje herb „Półkozic” i portret fundatora.
Zespół budynków drewnianych w Mogielnicy pochodzi z przełomu XIX i XX w., usytuowany jest przy ulicach Wolskiej i Dziarnowskiej. Wmieście warto również zwrócić uwagę na zabytkową strażnicę pożarniczą, organistówkę (obecnie siedziba niepublicznego przedszkola) oraz budynek tzw. „starej apteki”.
Ratusz w Mogielnicy został wybudowany w latach 1823 – 27 z fundacji Klementyny z Kozietulskich Walickiej. W roku 1861 spalił się podczas wielkiego pożaru, który zniszczył dużą część miasta. W cztery lata później ratusz odbudowano. Obecnie budowla reprezentuje styl klasycystyczny, murowany z cegły, tynkowany, piętrowy, na planie kwadratu. Układ wewnątrz trzytraktowy, przebudowany, z klasyką schodową w środkowym trakcie. Dach namiotowy, kryty blachą, w zwieńczeniu czteroboczna murowana wieżyczka z półkolistymi oknami. Ratusz stanowi siedzibę władz samorządowych.
Pałac w Tomczycach wzniesiony został w poł. XIX w. dla Franciszka Rogojskiego. Kolejni właściciele to ród Bonieckich. Po II wojnie światowej pałac, całkowicie zdewastowany, zaczęto odbudowywać. W roku 1985 zakończono odbudowę i budynek został przekazany do dyspozycji Domu Pomocy Społecznej. Pałac reprezentuje styl późnoklasycystyczny z czterokolumn nowym portykiem toskańskim. Dookoła pałacu znajduje się park krajobrazowy z resztkami starodrzewu.
Pałac w Świdnie został wybudowany w drugiej połowie XVIII w. dla Stanisława Antoniego Świdzińskiego, wojewody rawskiego. Prace zostały ukończone na początku XIX w. Na przełomie wielu lat posiadłość wraz z pałacem miała kilku właścicieli. Pałac został wybudowany w stylu barokowo-klasycystycznym, otoczony jest rozległym, krajobrazowym parkiem z interesującym starodrzewem.
Dworek w Dylewie jest własnością Marka Drewnowskiego, pianisty koncertującego w Europie, USA, Afryce. Artysta ma w planach organizowanie w dworku koncertów z udziałem artystów krajowych i zagranicznych. Dwór został wzniesiony w okresie międzywojennym dla rodziny Jackowskich. Ciekawa budowla o cechach baroku klasycyzmu.
Dworek w Ślepowoli wzniesiony w roku 1917 dla rodziny Stefana Grobickiego. Od roku 1945 dewastowany przez licznych lokatorów. Budowla barokowo-klasycystyczna w tzw. „stylu dworkowym”, otoczona ogrodem stanowiącym pozostałość parku krajobrazowego.
Dwór w Wodzicznej został wzniesiony ok. 1820r. Do II wojny światowej był własnością rodziny Jackowskich. W następnych latach popadł w ruinę. Odrestaurowany został dopiero przez nowych właścicieli w latach 1975 – 1983. Obecnie jest to budowla klasycystyczna, na planie prostokąta, parterowa z poddaszem. Uwagę przyciąga portyk o dwóch kolumnach toskańskich. Wokół dworu roztacza się piękny nowy ogród z krzewami ozdobnymi i różnymi gatunkami drzew.
Dwór w Kozietułach Nowych powstał na początku lat siedemdziesiątych XIX w. Wzniesiony został staraniem Feliksa Roztworowskiego, ostatecznie ukształtowany po roku 1910. Od roku 1876 stał się własnością Waleriana Baczyńskiego, następnie w roku 1901 właścicielami zostali Jan i Maria z hr. Lubieńskich, małżonkowie Górscy, zaś w roku 1910 Marcin Jan Leszczyński. Murowany z cegły, otynkowany, na wydłużonym planie prostokąta, piętrowy. Po środku elewacji frontowej części parterowej znajduje się ryzalit zwieńczony szczytem z usytuowanym herbem Leszczyńskich „Awdaniec”. Dwór otaczają resztki parku.
Dwór w Jastrzębi Starej wzniesiony został na początku XIX w. dla rodziny Chludzińskich. Od frontu budowlę charakteryzuje piętrowy ryzalit zaznaczony czterema półkolumnami i zwieńczony tympanonem. Jest to dwór klasycystyczny.
Ogród rzeźbiarski Strynkiewiczów w Mogielnicy był wspólnym dziełem Franciszka Strynkiewicza i jego żony Barbary Bieniulis — Strynkiewicz. Oboje małżonkowie byli wybitnymi współczesnymi rzeźbiarzami. Po roku 1945 pragnąc spokoju i kontaktu z przyrodą osiedlili się w Mogielnicy (miejsce urodzin artysty). Począwszy od lat sześćdziesiątych na przestrzeni kilku lat powstał ogród rzeźbiarski z pracownią na jego terenie.
Miasto i gminę Mogielnica watro odwiedzić nie tylko po to, aby oglądać zabytki architektury. Przyciągają również walory przyrodniczo-krajobrazowe.
Rezerwat Przyrody „Tomczyce” rozciąga się na wysokim brzegu rzeki Pilicy, w okolicy pałacu z połowy XIX w. (obecnie Dom Pomocy Społecznej). W rezerwacie można podziwiać wspaniały starodrzew, naturalny bór sosnowy, z charakterystycznie ukształtowanym drzewostanem, z domieszką brzozy, dębu, lipy, modrzewia oraz malownicze wąwozy. Dolina Pilicy objęta jest ochroną w formie Obszaru Krajobrazu Chronionego i obszaru Natura 2000, obecnie planowane jest utworzenie Parku Krajobrazowego Dolnej Pilicy. Natura 2000 daje możliwości korzystania w szerokim zakresie z funduszy unijnych, zarówno przez rolników, leśników jak i samorządy lokalne. Rolnicy będą mogli uzyskać płatności z tytułu świadczenia usług na rzecz przyrody, np. wykaszając łąki w określonych terminach, uwzględniających przebieg cyklów życiowych, określonych gatunków roślin i zwierząt, hodując tradycyjne rasy zwierząt, zachowując tradycyjne metody zagospodarowania, nie przekształcając łąk lub pastwiska na grunty orne.
Obszar projektowany Parku Krajobrazowego Dolnej Pilicy wyróżnia się na tle sąsiednich bogactwem i zróżnicowaniem przyrodniczym. Podczas dotychczasowych prac inwentaryzacyjnych i naukowych prowadzonych na tym terenie opisano stanowiska ponad 600 gatunków roślin naczyniowych, występujących w 70 zespołach roślinnych. Wśród tych gatunków 27 podlega ochronie ścisłej, a 15 częściowej. Na szczególną uwagę zasługują stanowiska roślin narażonych na wyginięcie zgodnie z kryteriami określonymi w Polskiej Czerwonej Księdze Roślln.a mianowicie: wiśni karłowatej, storczyka krwistego, kruszczyka błotnego, cibory żółtej i wielosiła błękitnego. Spośród pozostałych gatunków objętych ochroną ścisłą występują m.in. widłak goździsty, goździk pyszny i piaskowy, sasanka łąkowa, grzybień biały, pełnik europejski, rosiczka okrągłolistna, kosatka kielichowa, mącznica lekarska i kilka gatunków storczyków. Bardzo duże zróżnicowanie warunków glebowych i wilgotnościowych, liczne starorzecza na różnych etapach sukcesji roślinnej, w doJinie I na jej obrzeżach, spowodowało wykształcenie się mozaiki siedlisk, w tym 22 podlegających ochronie prawnej. Są to m.in.: starorzecza i inne naturalne zbiorniki wodne, zmienno wilgotne łąki trzęślicowe, mokre łąki użytkowane ekstensywnie, torfowiska przejściowe i trzęsawiska, pionierskie murawy napiaskowe, murawy kserotermiczne, a na terenach leśnych: S świetlista dąbrowa, grąd subkontynentalny, łęg jesionowo olszowy. Dolina Pilicy wyróżnia się w skali kraju bogactwem fauny związanej ze środowiskami wodnymi i bagiennymi. Opisano tu występowanie 212 gatunków ptaków, z czego ponad 150 to ptaki gniazdujące, co stanowi 65% krajowej awifauny lęgowej. Na szczególne podkreślenie zasługuje gniazdowanie 11 gatunków umieszczonych w polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt oraz 100 gatunków zagrożonych wyginięciem zgodnie z kryteriami dyrektyw Unii Europejskiej, np.: bąk, bączek. bocian czarny, bielik, orlik krzykliwy, zielonka, sieweczka obrotna, batalion, kulik wielki, rybitwa białoczelna, puchacz. Bogactwo awifauny lęgowej doliny Pilicy jest porównywalne do najlepiej zachowanych dolin rzecznych w Polsce np.: Baryczy, Biebrzy, Noteci, Nidy. Wśród ssaków na szczególną uwagę zasługują podlegające ochronie ścisłej gatunki nietoperzy, np.: nocek łydkowłosy, duży, Brandta, rudy, borowiec wielki i gacek szary. Spotyka się tu także m.in.: orzesznicę, chomika, gronostaja i gatunki ziemno wodne: bobra i wydrę. Częstym gościem, a okresowo mieszkańcem jest łoś. Występuje tu 10 gatunków płazów (ponad połowa współcześnie notowanych w Polsce) oraz 5 gatunków gadów (63% w skali kraju): jaszczurka zwinka i żyworodna, padalec, zaskroniec I żmija. W wodach stwierdzono 32 gatunki ryb (ok. 46% w skali kraju), wśród nich gatunki zagrożone wymarciem: piekielnica, różanka, koza złotawa, piskorz oraz 4 gatunki minogów. Na terenie Parku wykryto 51 gatunków motyli dziennych, co stanowi 34% ogółu współcześnie stwierdzonych w Polsce. Występujące tutaj czerwończyk nieparek i modraszek arion znajdują się na liście gatunków objętych w Polsce ochroną ścisłą.
„Wąwóz Stegny” w Mogielnicy (projektowany użytek ekologiczny) to polodowcowa dolina wód roztopowych, o pięciu wyraźnie zaznaczonych rozgałęzieniach. Strome zbocze jest częściowo odkryte, częściowo zarośnięte bujną roślinnością krzewiastą. Na zboczach róźnogatunkowe krzewy wytworzyły zwarte, trudne do przebycia zarośla. Nasłonecznione pochyłości w okresie letnim są miejscem żerowania wieiu gatunków motyli np. modraszka korydon. Z ssaków spotkać można: lisa, królika, łasice, z ptaków: słowika rdzawego.
W dolinie Mogielanki obejmującej naturalnie ukształtowane koryto rzeki utworzono Zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Dolina rzeki Mogielanki”, który powołany został w roku 2002 na terenie Gminy i Miasta Mogielnica Rozporządzaniem Wojewody Mazowieckiego. Obejmuje on niemal w całości dolinę rzeki, jedną z lepiej zachowanych pod względem przyrodniczym i krajobrazowym na Mazowszu, w tej kategorii wielkości. Aby jednak poznać walory tego obiektu warto wybrać się trasą ścieżki przyrodniczej, gdzie ustawionych zostało 10 tablic informacyjno-edukacyjnych, które bardziej szczegółowo omawiają różne aspekty przyrodnicze terenu oraz występujące tu rośliny i zwierzęta.
Ścieżka przyrodnicza na terenie zespołu przyrodniczo krajobrazowego „Dolina Rzeki Mogielanki”
Piękne okolice Mogielnicy stwarzają okazje do odbywania wycieczek pieszych i rowerowych. W pobliżu miasta znaleźć można naprawdę ciekawe i warte obejrzenia miejsca. Długość proponowanej ścieżki wynosi około 22 km. Na jej trasie ustawionych zostało 10 tablic edukacyjnych. Można z nich dowiedzieć się o przyrodzie doliny Mogielanki i problemach jej ochrony. Ich tematy są następujące: 1. Lasy łęgowe i ich rośliny; 2. Raki występujące w Polsce; 3. Kłusownictwo wciąż nierozwiązany problem; 4. Ptaki drapieżne dlaczego trzeba je chronić; 5. Płazy; 6. Mieszkańcy łąk; 7. Lęgi i olsy oazy życia zagrożonych zwierząt; 8. Remiz zdolny budowniczy; 9.Tętniące życiem martwe drzewa; 10. Bóbr i Wydra.
Dla tych, którzy zechcą bliżej poznać przyrodę całego obiektu polecamy wycieczkę w oparciu o wytyczoną trasę.
Rozpoczynając wycieczkę z centrum Mogielnicy, należy udać się w kierunku Miechowic. Po drodze, na peryferiach miasta, możemy odwiedzić cmentarz, na którym znajduje się zabytkowy modrzewiowy kościół drewniany pw. św. Trójcy, wybudowany w XVII w. Z asfaltowej drogi za cmentarzem można oglądać panoramę doliny Mogielanki. Dalej w Miechowicach, można obejrzeć młyn wodny oraz bocianie gniazdo umiejscowione na drzewie. W miejscowości tej, zwłaszcza w centralnej jej części w miejscu, gdzie droga skręca w kierunku Główczyna, środowisko przybiera charakter parkowy, sprzyja ono występowaniu wielu gatunków ptaków śpiewających. Na niewielkiej powierzchni można spotkać szczygły, dzwońce, makolągwy, kulczyki, kwiczoły, drozdy śpiewaki, piegże, kapturki, gajówki, wilgi, gąsiorki i inne. Zatrzymać się tu można nad rzeką, przy drewnianym mostku, w miejscu, gdzie znajduje się spiętrzenie na rzece. Istnieje tu szansa zobaczenia barwnego zimorodka. Po opuszczeniu Miechowic należy udać się skrajem doliny Mogielanki, mijając bokiem wieś Popowice. Dochodzimy do niewielkich rybnych stawów hodowlanych. Tu spotykamy zapewne kilka gatunków ptaków wodnych: pospolitą krzyżówkę, kokoszkę, łyskę oraz perkozka. W pobliżu stawów osiedliły się bóbr i wydra. Stawy otacza dobrze zachowany typowy las łęgowy. Przy moście znajduje się nieczynny młyn wodny. Następnie wchodzimy do Główczyna. Z Główczyna wracamy w kierunku Mogielnicy inną drogą wschodnim skrajem doliny Mogielanki. Ze wzgórza, około 1 km na południe od wsi, można zaobserwować krążące w powietrzu ptaki drapieżne. Najłatwiej zobaczyć pospolitego myszołowa. Jednak przy odrobinie szczęścia i cierpliwości można zaobserwować również trzmielojada, kobuza, błotniaka stawowego, jastrzębia lub krogulca. Idąc skrajem doliny można usłyszeć lub zobaczyć inne charakterystyczne gatunki ptaków. Wczesną wiosną (marzec, kwiecień) aktywne są dzięcioły, spośród których jednym z najliczniejszych jest pospolity tu, najmniejszy przedstawiciel tej grupy ptaków dzięciołek. Usłyszeć można także charakterystyczny „chichot” dzięcioła zielonego. W późniejszym okresie (od maja do sierpnia) na trasie uda nam się zapewne wypatrzeć szereg innych ciekawych gatunków ptaków, np. dudka, gąsiorka, wilgę, W okresie wegetacji łąki oraz łęgi i olsy w dolinie prezentują swoje bogactwo różnorodnych gatunków roślin. Liczne torfianki, które można spotkać na trasie zainteresują zapewne dociekliwych swoją wyjątkowo bogatą, słabo jeszcze zbadaną, fauną wodną. Zww. środowiskami związanych jest szereg rzadkich i ciekawych ptaków lęgowych, do których należy zaliczyć: samotnika, kszyka, strumieniówkę, świerszczaka czy kokoszkę. Zatrzymując się nad rzeką mamy szansę, niemal w każdym miejscu, spotkać zimorodka, a przy odrobinie szczęścia bobra lub wydrę. Dochodząc do Mogielnicy mijamy sztuczny zbiornik w pobliżu Szkoły Podstawowej, na którym gospodaruje miejscowe Koło Wędkarskie PZW. W Mogielnicy możemy zakończyć swoją wędrówkę. Bardziej wytrwali piechurzy, po zrobieniu niezbędnego zaopatrzenia, powinni udać się w kierunku Otalążki (z centrum miasteczka ulicą Dziarnowską). Dolina Mogielanki na odcinku pomiędzy Mogielnicą a Otalążką osiąga największą szerokość, a jednocześnie jest to fragment „najbardziej otwartych” łąk na całym omawianym obszarze. To tutaj usłyszeć można od maja do lipca charakterystyczny głos derkacza, ptaka z rzędu chruścieli, który zamieszkuje żyzne i wilgotne łąki. Innymi gatunkami ptaków otwartych łąk, które można tu spotkać są czajki i świergotki łąkowe. Na skraju tego fragmentu doliny, a jednocześnie na południowych przedmieściach Mogielnicy, znajduje się biologiczna oczyszczalnia ścieków. Została ona oddana do użytku w roku 2001. Jej przepustowość wynosi 600 m3/dobę i oczyszcza ścieki z miasta I okolicznych zakładów. Dalej, na wysokości Otalążki, dokonano niezwykłego odkrycia archeologicznego. W nadrzecznych torfiankach natrafiono na ślady ośrodka kultu religijnego z IV/V w n. e. Na lewym skraju doliny rozciąga się pasmo wydm porośniętych lasem sosnowym. W miejscowości Kaplin można skorzystać z oferty dalszego zwiedzania doliny konno. Po opuszczeniu Otalążki przechodzimy na drugą stronę rzeki i dochodzimy do nasypu kolejki wąskotorowej. Jest to fragment nieczynnej już od kilku lat linii kolejowej łączącej kiedyś Nowe Miasto z Warszawą. Po przejściu około 1 km nasypem wracamy z powrotem do drogi kierującej nas do Dziarnowa. Widoczna dolina Mogielanki na tym odcinku jest bardzo urozmaicona i ma charakter parkowy, gdzie do najbardziej pospolitych ptaków należą trznadel i dzwoniec. Przy okazji możemy oglądać wiele gatunków motyli, w tym atrakcyjnego pazia królowej oraz różne gatunki modraszków i rusałek. W okolicach tych mamy okazję obserwowania zalatujących tu sokołów pustułki i kobuza. Dochodząc do Dziarnowa, już z daleka, widoczne jest gniazdo bociana białego umiejscowione na słupie energetycznym. We wsi znajdują się jeszcze dwa inne gniazda, jedno w pobliżu dawnego młyna wodnego, tuż przy remizie strażackiej. Skręcamy obok remizy ścieżką w kierunku rzeki. Przechodzimy wzdłuż alei starych topól oraz głowiastych wierzb. Tutaj, jak będziemy mieli szczęście, spotkamy ciekawe owady duże chrząszcze z rodziny kózkowatych (wonnicę piżmówkę oraz rzemlika topolowca) występujące na starych, często obumierających drzewach ww. gatunków. Następnie dochodzimy do drewnianego mostku, stanowiącego fragment dawnego piętrzenia młyńskiego (murowany młyn wodny obok), skąd rozpościera się malowniczy widok na starorzecze i fragment doliny z wydmą porośniętą roślinnością sucholubną oraz okalający ją las. Przy odrobinie cierpliwości możemy na starorzeczu usłyszeć, a może nawet zobaczyć, kilka gatunków ptaków wodnych; kokoszkę, wodnika oraz kropiatkę, należące do rzędu chruścieli. Nad tym fragmentem doliny pojawiają się często krążące ptaki drapieżne myszołowy i błotniaki stawowe. Podążając w głąb doliny na północ od Dziarnowa dochodzimy do torf iarek, gdzie spotkać możemy ciekawe gatunki ptaków remiza budującego charakterystyczne, wiszące gniazda oraz dziwonię ptaka przylatującego do nas ażz Indii. Samczyk tego gatunku ma karminową barwę. W szuwarach swoją ostoję mają sarny a czasami spotkać można tam również dzika. Na podmokłej łące rośnie goździk pyszny. Po obejściu dookoła torf iarek przechodzimy betonowym mostkiem w Dziarnowie ponownie przez rzekę. Stąd dochodzimy do głównej drogi w kierunku wsi Borowe. Za wsią znajduje się rozwidlenie drogi. Skręcając na lewo dochodzimy do mostu na rzece, gdzie znowu możemy podziwiać widoki, tym razem, ujściowego odcinka Mogielanki do Pilicy. Tuż przy moście znajduje się fragment wspaniałego, nadrzecznego łęgu ze starymi drzewami i gęstymi zaroślami. Możemy tutaj obserwować kilka gatunków dzięciołów, m. in. najmniejszego przedstawiciela tej grupy dzięciołka oraz największego dzięcioła czarnego. Na moście kończymy swoją pieszą wędrówkę. Tu niedaleko od pomnikowego okazu wiązu, przy wylocie drogi z Dziarnowa, znajduje się przystanek PKS.
Wyżej przedstawione opisy przyrody dotyczą okresu w pełni sezonu od wiosny do wczesnej jesieni. Trasa ta ciekawie wygląda również zimą, spotkać tu wówczas można przybyszów z dalekiej północnej Europy. Na olchach żerują w dużych stadach czyże, a w niektóre lata dołączają do nich również czeczotki, niewielkie łuszczaki odżywiające się nasionami tego drzewa. Częściej niż wiosną i latem obserwować można gile oraz jemiołuszki, a na rzece, jeśli nie zamarznie, łatwiej spotkać barwnego zimorodka, stada krzyżówek, czaplę siwą oraz żerującą wydrę i bobra.
Warto wiedzieć
Teren Gminy przecina kolejka wąskotorowa, kiedyś relacji Wilanów-Nowe Miasto n. Pilicą. W roku 1994 kolej Grójecka została wpisana do rejestru zabytków województwa radomskiego i warszawskiego (obecnie woj. mazowieckie). Rozstawienie szyn zabytkowej kolei wynosi 100 cm a całkowita długość linii 72 km. Wspólnota Gruntów i Lasów w Mogielnicy powstała w wyniku długotrwałej walki mogielnickich mieszczan o uznanie posiadanych praw i przywilejów. 31 XII 1294r. Siemowit I przekazał wieś Mogielnica cystersom z Sulejowa. Od 1770r. opat Albrecht Wyganowski, aby zwiększyć dochody klasztoru, nagminnie naruszał przywileje i swobody mieszkańców Mogielnicy. W 1775 r. mieszkańcy wytoczyli cystersom proces, rozstrzygnięty w 1777r. na korzyść mieszczan. Nowy właściciel Mogielnicy Bazyli Walicki nie respektował wyroku sądowego, gdyż uważał, że dotyczył on poprzedniego właściciela. W roku 1839 z inicjatywy Piotra Wichlińskiego, dyrektora Komisji Rządowej Przychodów i Skarbu, dzięki obustronnym ustępstwom doszło do polubownej ugody z mieszczanami Mogielnicy. W wyniku uzgodnień powołana została do istnienia Wspólnota Gruntów i Lasów w Mogielnicy, która rozdzieliła przyznane grunty obywatelom mającym wówczas nieruchomości na terenie miasta. Majątkiem leśnym zarządzał wówczas czteroosobowy „Komitet Leśny, ustanowiony przez obywateli przez ogół wybranych.”
Bazę noclegową przez okres całego roku oferuje Gospodarstwo Agroturystyczne „U Słowika”, znajdujące się w Główczynie. Całodzienne wyżywienie zapewnia Restauracja „Mogielanka” w Mogielnicy. Podczas wakacji noclegi można znaleźć w szkołach podstawowych w Kozietułach, Michałowicach, Brzostowcu i Borowem oraz remizach strażackich w Mogielnicy, Dziarnowie, Borowem, Dębnowoli, Michałowicach, Tomczycach, Miechowicach, Popowicach, Dylewie, Kozietułach, Otalęży, Wólce Gostomskiej oraz Świdnie. Można również rozbijać namioty na terenach na rzeką Pilicą we wsi Tomczyce.
English
Deutsch
Français
Русский