Archiwa tagu: stolarzów

Przewodnik po Górze Kalwarii w opracowaniu z 1965r.

Miasto, ponad 7000 mieszkańców, w pow. piaseczyńskim, położone malowniczo na wysokości 100—120 m npm. na skraju wiślanej skarpy, 22 km na pn. od Warki. Stacja PKP,, tel. 136. Połączenie ze Skierniewicami — 74 km i z Pilawą — 26 km. Stacja PKP — wąskot., tel. 83. Połączenie z Warszawą — 30 km. Przystanek PKS w rynku. Połączenie z Warszawą — 35 km, z Warką — 23 km, Grójcem — 28 km przez Chynów — 12 km oraz z Kozienicami — 54 km przez Mniszew.

Prez. MRN, ul. Świerczewskiego 2, tel: 3; poczta, ul. Sajny 5, tel. 19; MO, ul. Świerczewskiego 2, tel. 07; ośrodek zdrowia, ul. Sajny, tel. 33; apteka, ul. Dominikańska 26; stacja benz., ul. Dominikańska, tel. 169; bar, ul. Pi jarska; gospody: ul. 3 Maja 4, ul. Pijarśka 38; przystań PZW, przy moście drogowym; schronisko szkolne przy szkole podstawowej ul. Sajny 16, tel. 64, czynne 25. VI—25. VIII, 25 miejsc.

Pierwsze wiadomości o małej wiosce Góra sięgają poł. XIII w. W latach 1666—67 wioski Górę oraz sąsiednią Wólkę Górską zakupił biskup poznański Stefan Wierzbowski zakładając tu kalwarię według wzoru jerozolimskiego (stąd obecna nazwa). W 1670 r. król Michał Korybut Wiśniowiecki nadał osadzie, nazwanej Nowym Jeruzalemem, prawa miejskie. Założenie miasta oparto na planie krzyża łacińskiego, którego trzonem była ulica Kalwaryjska a ramionami ulice Dominikańska i Pi jarska. Na przecięciu osi tych ulic stoi kaplica Piłata, a podstawę krzyża stanowi usytuowany na wzgórzu cmentarz grzebalny, zajmujący miejsce po byłym kościele Św. Krzyża. Wzdłuż tych osi skupiło się kilkadziesiąt kaplic i innych obiektów sakralnych, dziś już przeważnie nie istniejących, stanowiących dawniej cel licznych pielgrzymek.

W 1676 i 1680 r. król Jan III Sobieski potwierdził i rozszerzył nadane uprzednio przywileje, mianując Nowe Jeruzalem miastem królewskim. Nadania te ściągnęły do miasta licznych rzemieślników i kupców. Powstały cechy „żeleżników, krawców, kuśnierzów, stolarzów, safianników”. Prac w mieście doglądał osobiście bp Wierzbowski. Po śmierci fundatora w 1686 roku rozpoczął się powolny upadek miasta. W XVIII w. zanikła nazwa Nowe Jeruzalem, ustępując nazwie Góra, a później Góra Kalwaria.

Po ostatnim rozbiorze Polski w 1795 r. i dokonanej sekularyzacji dóbr kościelnych miasto stało się własnością rządu pruskiego. Po traktacie tylżyckim w 1807 r. Góra Kalwaria znalazła się w granicach Księstwa Warszawskiego, a po 1815 r. pod panowaniem carskim. W XIX w. miasto zaczęło się powoli rozwijać. Powstały niewielkie zakłady przemysłowe, m. in. fabryka octu. Przeprowadzone zostało obwałowanie brzegów Wisły, co zabezpieczyło rolników od ciągłej groźby powodzi. Przyczyniło się to do rozwoju warzywnictwa. Regulacja sieci ulicznej i realizacja nowego planu urbanistycznego miasta dokonana w 2 ćwierci XIX w. —- zwężenie szeregu ulic oraz zabudowa rynku — zniweczyły częściowo dawne barokowe założenia miasta. Tym niemniej i te zachowane jeszcze do dziś w zasadniczym zarysie pierwotne założenia urbanistyczne stanowią oryginalny i rzadki zabytek.

Góra Kalwaria przez wiele lat aż do 1879 r. była siedzibą powiatu. Na przełomie XIX i XX w. miasto miało ponad 4000 mieszkańców. Słynne było wówczas z racji zamieszkiwania w niej cadyka żydowskiego, do którego zjeżdżano ze wszystkich stron kraju. W 1901 r. groźny pożar zniszczył połowę miasta. Dość ważnym dla Góry Kalwarii wydarzeniem pierwszego ćwierćwiecza XX w. było uzyskanie połączenia kolejką wąskotorową z Piasecznem i Warszawą.

Dogodna przeprawa przez Wisłę pod Górą Kalwarią stała się powodem kilku poważnych bitew w ciągu dziejów miasta. 3. V. 1809 r. naprzeciw Góry Kalwarii, pod Ostrówkiem, wojska polskie, dowodzone przez gen. Sokolnickiego, odniosły zwycięstwo nad Austriakami i zdobyły szaniec przedmostowy, zabezpieczający przeprawę przez Wisłę. Miały tu również miejsce walki w czasie powstań 1831 r. i 1863 r. oraz w momencie wyzwalania miasta w styczniu 1945 r.

Po zniszczeniach wojennych Góra Kalwaria liczyła w 1946 r. tyllko ok. 3700 mieszkańców. Szybko przystąpiono do zatarcia śladów zniszczeń i odbudowy obiektów zabytkowych. W 1950 r. w mieście mieszkało 5500 osób. W latach 1953—54 oddano do użytku dwa nowe mosty: kolejowy na uruchomionej wówczas linii kolejowej Skierniewice — Pilawa — Łuków oraz drogowy, tworząc nowe połączenie terenów po wschodniej i zachodniej stronie Wisły, jedyne na odcinku pomiędzy Dęblinem a Warszawą. W Górze Kalwarii nie ma na razie większych zakładów przemysłowych. Istnieje tu jedyna w kraju wytwórnia sprzętu szermierczego, produkująca od niedawna elektryczne florety i szpady. Połowa produkcji zakładu przeznaczona jest na eksport. Ponadto czynne są: zakład produkcji chemicznej „Inco”, wytwórnia materiałów budowlanych, niewielka przetwórnia owocowo-warzywna oraz kilka zakładów spółdzielczych. W 1965 r. zakończona zostanie budowa największej w kraju i najnowocześniejszej zamrażalni owoców i warzyw o zdolności produkcyjnej ok. 5000 ton rocznie. Stosowana tu będzie nowa metoda zamrażania, tzw. fluidyzacyjna, polegająca na ochładzaniu owoców strugą bardzo zimnego powietrza. Zakład produkować będzie mrożonki głównie na eksport w oparciu o bogatą bazę surowcową powiatów grójeckiego, piaseczyńskiego, otwockiego i garwolińskiego. W następnych latach oddane zostaną do użytku zakłady produkcji zgęszczonych soków owocowych oraz mięsno-warzywnych wyrobów garmażeryjnych. Wraz z rozwojem przemysłu nastąpi budowa nowych bloków mieszkalnych. W 1965 r. liczba mieszkańców miasta powinna osiągnąć 7500 a ok. 1980 r. przekroczy 10000.

Zabudowa mieszkalna Góry Kalwarii jest zwarta, przeważnie piętrowa, skoncentrowana przy rynku i sąsiadujących z nim ulicach. Wśród zabytków skupionych wokół rynku zwraca uwagę klasycystyczny ratusz wzniesiony w latach 1829-34 wg. proj. arch. Bonifacego Witkowskiego, a odbudowany w 1950-51 r. Składa się on z dwóch parterowych skrzydeł bocznych z kolumnadą toskańską oraz piętrowej części głównej, w której środkowy płytki ryzalit zwieńczony jest trójkątnym szczytem ozdobionym herbem miasta. Do ratusza przylegają odbudowane po- wojnie parterowe hale targowe (jatki) z kolumnowymi podcieniami, wystawione w 1836 r. również wg proj. arch. Witkowskiego. Na tyłach ratusza przy ul. Ks. Sajny 1 rekonstruowany jest budynek dawnego- pałacu biskupa Wierzbowskiego z 2 poł. XVII w. później przebudowywany. Mieści się tli archiwum powiatowe, a przeznaczony ma być na bibliotekę miejską i dom kultury. Przy ul. Świerczewskiego 10 (róg ul. Ks. Sajny) stoi barokowy budynek z 2 poł. XVII w., wielokrotnie przebudowywany.

Budownictwo sakralne reprezentują: d. kolegium pijarskie, trzy kościoły oraz kilka kaplic. Dawne kolegium pijarów usytuowane jest w pn. części miasta, w pobliżu stacji kolejki wąskotorowej. Ufundowane przez bpa Wierzbowskiego w 1675 r., było później kilkakrotnie restaurowane. W 1860 r. rozbudowane wg proj. arch. Henryka Marconiego, traci swój pierwotny barokowy charakter. Obecnie w budynkach mieści się zakład specjalny dla przewlekle chorych.

Przy rynku na skrzyżowaniu głównych arterii miejskich wznosi się kaplica Piłata, d. kościół parafialny zbudowany ok. 1680 r. w stylu barokowym z fundacji założyciela miasta. Jest to budowla jedno-nawowa z fasadą ujętą po bokach parami toskańskich pilastrów, zwieńczona szczytem z tzw. spływami. W kościele znajduje się krypta ze zwłokami bpa Wierzbowskiego. Cenne wyposażenie świątyni reprezentuje przede wszystkim gotycka rzeźba Piety z 1 poł. XV w., następnie część tryptyku z grupą Opłakiwania szkoły holenderskiej z poł. XVI w., kilka barokowych krucyfiksów, portret fundatora oraz dwa inne obrazy barokowe z końca XVII w. przedstawiające sceny przybicia i zdjęcia z krzyża. Późnobarokowa ambona oraz kamienna kropielnica pochodzą z 2 poł. XVIII w. W istniejącym przy kościele zbiorze ksiąg zachowały się liczne starodruki.

Obecny kościół parafialny, barokowy, wraz z przylegającym doń dawnym klasztorem bernardynów wzniesiony został wg proj. arch. Jakuba Fontany w 1755 r. z fundacji marszałka wielkiego koronnego Franciszka Bielińskiego (1683—1766), na miejscu pierwotnej drewnianej świątyni. W górnej części fasady kościoła rozczłonkowanej pilastrami umieszczony jest zegar. Wewnątrz świątyni sklepienie kolebkowo-krzyżowe. Wystrój wnętrza barokowy. W czterech ołtarzach bocznych znajdują się duże obrazy z 2 poł. XVIII w., przypisywane Szymonowi Czechowiczowi (1689-—1775). Ponadto warto zwrócić uwagę na dwa stare XVII-wieczne obrazy Matki Boskiej z Dzieciątkiem, chrzcielnicę z tego okresu oraz XVIII-wieczną rokokową ambonę.

W dawnym ogrodzie klasztornym, schodzącym skarpą ku Wiśle, stoi mała, murowana barokowa kapliczka św. Antoniego z 2 poł. XVIII w. z ciekawą drewnianą rzeźbą świętego w ołtarzu (dojście ul. Antoniego). Że statuą tą związanych jest szereg miejscowych legend.

W pd. zach. części miasta, w dzielnicy zwanej Marianki stoi murowany kościółek filialny tzw. Wieczernik wzniesiony w 1674 r. Wewnątrz zachował się barokowy sarkofag ks. Stanisława Papczyńskiego (zm. w 1701 r.), założyciela zgromadzenia marianów, XVII-wieczny obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem oraz kilka ludowych rzeźb świętych o cechach barokowych.

Na cmentarzu grzebalnym położonym na dość znacznym wzniesieniu, znajduje się mogiła kilkudziesięciu żołnieży polskich poległych w czasie walk we wrześniu 1939 r.

opracował Janusz Żmudziński, Warszawa 1965r.